Qalib Qasımov: Qafqaz Albaniyasının memarlıq yaddaşı və tarixi gerçəkliklər - ŞƏRH

Qədim mənbələrdə Qafqaz Albaniyası Şərqi Cənubi Qafqazın geniş ərazilərini əhatə edən siyasi-coğrafi məkan kimi təqdim olunur. Ölkənin şərq sərhədi Xəzər dənizinə, cənub sərhədi Araz çayının aşağı axarına qədər uzanır, şimalda Qafqaz dağları, qərbdə isə dövrdən-dövrə dəyişən Kür hövzəsi əsas istiqamətləri müəyyənləşdirirdi; şimal-şərqdə Dərbənd keçidi strateji qovşaq rolunu oynayırdı. Antik və erkən orta əsrlərdə dövlətin siyasi mərkəzi Qəbələ olmuş, sonrakı mərhələlərdə bu funksiya Bərdəyə keçmişdir. IV əsrdən etibarən inzibati mərkəzə çevrilən Bərdə erkən islam dövründə Arranın aparıcı şəhərlərindən biri sayılırdı.

Goyce.az xəbər verir ki, bunu "AZƏRTAC"-a açıqlamasında sənətşünaslıq üzrə fəlsəfə doktoru Qalib Qasımov deyib.

O qeyd edib ki, Alban xristianlığının memarlıq irsi bu coğrafiyanın müxtəlif guşələrində - Qəbələ, Şəki, Nic, Qax, Kəlbəcər və Qarabağda formalaşıb. “Daş hörgü texnikası, günbəzli kompozisiya, xaçvari plan həlləri, barelyeflər, kitabələr və qəbirüstü plastika həmin mühitin öyrənilməsində başlıca mənbələrdir. Sənətşünaslıq baxımından Qafqaz Albaniyası abidələrinin plan quruluşu, tikinti materialı, günbəz sistemi, daş plastikası, epiqrafikası və tarixi-mədəni konteksti, siyasi sülalələrin, kilsə institutlarının və yerli memarlıq məktəblərinin qarşılıqlı əlaqəsi ilə birlikdə nəzərdən keçirilməlidir. Gəncəsər monastırı XIII əsrdə Xaçın knyazlığının siyasi və dini həyatının mərkəzlərindən birinə çevrilib”.

Onun sözlərinə görə, UNESCO-nun tarixi-memarlıq materiallarında kompleksin baş kilsəsinin 1216-1238-ci illərdə inşa edildiyi göstərilir. Abidənin tarixi Mehrani sülaləsinin davamçısı, Xaçın hökmdarı Həsən Cəlal Dövlənin adı ilə bağlıdır; kitabələr Vaxtanq, Cəlal Dövlə, Xorişə xatun və Mamaxatun kimi sülalə nümayəndələrinin tikintidəki rolunu təsbit edir: “Həsən Cəlal 1261-ci ildə monqol hakimiyyəti dövründə öldürülmüş və elə Gəncəsərdə dəfn olunub. Kəlbəcərdəki Xudavəng kompleksi müxtəlif əsrlərdə ucaldılmış dini və dünyəvi tikililərin vahid memarlıq mühitidir: bazilika tipli erkən binalar, günbəzli kilsələr, qəbirüstü abidələr və yardımçı tikililər. Kompleksin Dadivəng adı ilə tanınması onun erkən xristian ənənəsi ilə bağlılığını saxlayan tarixi yaddaşdır. Hər iki abidə Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda formalaşmış xristian memarlıq ənənəsinin tədqiqi üçün geniş material verir. Bu irsin sonrakı taleyi XIX əsrdə Rusiya imperiyasının Cənubi Qafqazdakı kilsə siyasəti ilə sıx bağlıdır. 1836-cı ildə Alban katolikosluğunun ləğvi və onun əmlakının erməni Apostol kilsəsinin idarəçiliyinə verilməsi Azərbaycan tarixşünaslığında bu prosesin dönüş nöqtəsi kimi qiymətləndirilir. Həmin dövrdə Qarabağ və İrəvan xanlıqlarının ərazilərinə köçürülən əhali üçün xristianlıq amili yerli alban abidələrinə sahiblik iddiasının vasitəsinə çevrildi; alban kitabə və arxiv irsinin itirilməsi XIX-XX əsrlər boyu davam etdi. Bu acı təcrübənin sovet dövründə də sürdüyünə dair sübutlar var: hələ 1952-ci ildə Vəng kəndinin sakini Məhərrəm İsmayılov Kəlbəcər rayon rəhbərliyinə müraciət edərək, kəndə gələn şəxslərin balta və kənd təsərrüfatı alətləri ilə abidə üzərindəki alban epiqrafik yazılarını yonduğunu bildirib. Otuzillik işğal dövründə Xudavəngin epiqrafik və memarlıq quruluşuna müdaxilələr davam etmişdir. Prezident İlham Əliyevin 2024-cü ildə kompleksə səfəri zamanı “bərpa” adı altında aparılmış dəyişikliklər məsələsi yenidən gündəmə gəlib. Bu kimi hallara münasibətdə mübahisəni siyasi bəyanat müstəvisindən elmi müstəviyə keçirmək prinsipial əhəmiyyət daşıyır. Kitabələrin, arxiv sənədlərinin, arxeoloji materialların, müxtəlif illərə aid fotoşəkillərin, ekspedisiya qeydlərinin və daşın paleoqrafik xüsusiyyətlərinin müqayisəli təhlili həm Azərbaycan, həm də erməni tarixşünaslığındakı şərhləri ilkin mənbələrlə yoxlamağa imkan verərdi. Bu da öz növbəsində mübahisənin həllini emosional müstəvidən çıxarıb elmi müstəviyə keçirər, sənədlərin danışmasına yol açardı”, - deyə Q.Qasımov əlavə edib.

Sənətşünas Qəbələdə keçirilən Türk Dövlətləri Təşkilatının Dövlət Başçıları Şurasının XII Zirvə görüşü barədə fikirlərini bölüşərək deyib: “Prezident İlham Əliyevin Qəbələnin eramızdan əvvəl IV əsrdə əsası qoyulmuş və eramızın VIII əsrinədək mövcud olan Qafqaz Albaniyasının paytaxtı olduğunu xatırlatması məhz bu məntiqin diplomatik ifadəsi idi: tarixi fakt polemikaya girmədən, sakit tonda beynəlxalq auditoriyaya çatdırıldı. Sənətşünas və tədqiqatçı mövqeyindən yanaşdıqda Prezident İlham Əliyevin Qafqaz Albaniyası ilə bağlı çıxışlarında diqqətin tarixi-mədəni irsin qorunmasına yönəldilməsi prinsipial məqamdır. Qəbələnin paytaxt statusu, Kəlbəcər və Qarabağdakı xristian abidələrinin Alban irsi ilə bağlılığı barədə tezislər elmi tədqiqatla tamamlandıqda daha böyük çəki qazanır. Ermənistanın xarici diplomatların Azərbaycanın işğaldan azad edilmiş ərazilərinə səfərləri ilə bağlı əsassız reaksiyaları təəssüf doğurur. Bu cür yanaşma ölkəmizin suverenliyinə hörmətsizlik olmaqla yanaşı, normallaşma prosesinə mənfi təsir göstərə bilər. Hesab edirik ki, Ermənistandakı rəsmi dairələr əsassız iddialar səsləndirmək əvəzinə, tarixi Azərbaycan torpaqlarında dağıdılmış və ya təhrif olunmuş azərbaycanlılara məxsus mədəni irsin, o cümlədən İrəvandakı Təpəbaşı məhəlləsinin heç olmasa bu günədək salamat qalmış hissəsinin qorunması və bərpası istiqamətində zəruri addımlar atmalıdırlar. Təəssüf ki, UNESCO hələ də bu ərazilərdəki mədəni irsin vəziyyətini qiymətləndirmək üçün müstəqil missiya göndərməyib ki, bu da beynəlxalq konvensiyaların tələblərinin yerinə yetirilməməsi deməkdir. Regionda dayanıqlı sülh yalnız beynəlxalq hüquqa, qarşılıqlı hörmətə və mədəni irsin qorunmasına sadiqlik çərçivəsində mümkündür.

Bu baxımdan da düşünürəm ki, qarşıdakı əsas vəzifə də budur: siyasi mübahisəni arxeologiya, memarlıq, epiqrafika və sənətşünaslıq materiallarının dilinə çevirmək və Qafqaz Albaniyasının irsini mənbələr əsasında beynəlxalq elmi dövriyyəyə daxil etmək”.