Qərbi Azərbaycan qadınları: yaddaşın görünməyən daşıyıcıları

"Tarix yalnız arxiv sənədlərində deyil, insanların yaddaşında da yaşayır. O yaddaşın ən etibarlı qoruyucuları isə çox vaxt qadınlar olur."
Qərbi Azərbaycan mövzusu son illər Azərbaycan cəmiyyətində təkcə tarixi və siyasi müstəvidə deyil, həm də milli-mənəvi yaddaş kontekstində geniş müzakirə olunur. Bu torpaqlardan müxtəlif dövrlərdə zorla köçürülmüş azərbaycan türklərinin taleyi xalqımızın tarixində dərin iz buraxmışdır. Lakin həmin tarixin ən həssas və eyni zamanda ən mühüm tərəflərindən biri uzun illər diqqətdən kənarda qalan qadınların missiyasıdır. Çünki Qərbi Azərbaycan qadınları yalnız ailənin qayğıkeşi deyil, həm də doğma yurdun tarixini, adət-ənənələrini, milli kimliyini və mənəvi irsini qoruyaraq gələcək nəsillərə çatdıran görünməyən yaddaş daşıyıcıları olmuşlar.

Yurdunu itirmək hər bir insan üçün ağır taledir. Amma qadın üçün bu itki təkcə doğulduğu evi deyil, uşaqlıq xatirələrini, ata ocağını, ailə bağlarını, müqəddəs saydığı məkanları, doğma bulaqları, yaylaqları və qəbiristanlıqları itirmək demək idi. Buna baxmayaraq, onlar həmin torpaqları fiziki olaraq geridə qoymuş olsalar da, mənəvi olaraq heç vaxt onlardan ayrılmadılar. Elə buna görə də Qərbi Azərbaycanın coğrafiyası ilk növbədə qadınların yaddaşında yaşadı.
Bu gün Qərbi Azərbaycan haqqında danışarkən çox zaman tarixi faktlardan, deportasiyalardan, siyasi qərarlardan bəhs edilir. Halbuki həmin hadisələrin insan talelərində yaratdığı ağrını ən dolğun şəkildə qadınların xatirələri ifadə edir. Onların danışdığı sadə görünən hadisələr əslində bütöv bir xalqın tarixinin canlı salnaməsidir. Bir nənənin "bizim kənddə Novruz tonqalı filan təpədə qalanardı", yaxud bir ananın "evimizin qarşısından buz kimi bulaq axardı" sözləri bəzən yüzlərlə rəsmi sənəddən daha təsirli olur.
Qərbi Azərbaycan qadınları ailə institutunun qoruyucuları olmaqla yanaşı, milli-mənəvi dəyərlərin də əsas daşıyıcıları olublar. Onlar övladlarına ana dilini öyrədib, qədim laylaları oxuyub, nağılları danışıb, bayatıları söyləyib, milli yeməkləri hazırlayıb, toy və yas mərasimlərinin adətlərini yaşadıblar. Beləliklə, köçkünlük şəraitində belə milli kimlik itirilməyib, əksinə ailə daxilində daha da möhkəmlənib.

Mədəni irsin qorunması sahəsində qadınların rolu xüsusilə diqqətəlayiqdir. Qərbi Azərbaycana məxsus xalça naxışları, tikmə sənəti, məişət ənənələri, milli geyim elementləri, eləcə də bölgəyə aid folklor nümunələri məhz qadınların sayəsində bu günə qədər gəlib çatmışdır. Onlar gündəlik həyatın adi görünən detallarını belə gələcək nəsillər üçün qoruyub saxlayıblar. Çünki qadın yaxşı anlayırdı ki, yurd yalnız torpaq deyil, həm də onun üzərində formalaşmış həyat tərzidir.
Deportasiya illəri qadınların həyatına böyük sınaqlar gətirdi. Minlərlə ailə ağır şəraitdə yeni yaşayış yerlərinə köçürüldü. Maddi çətinliklər, psixoloji sarsıntılar, sosial problemlər onların həyatını çətinləşdirsə də, qadınlar ailələrini bir arada saxlamağı bacardılar. Bir çox ailələrdə uşaqların təhsil alması, ailənin dolanışığı, yaşlıların qayğısı məhz qadınların üzərinə düşürdü. Onlar böyük fədakarlıq nümayiş etdirərək ailənin dağılmasına imkan vermədilər.
Qərbi Azərbaycan qadınlarının yaddaşında yalnız keçmiş yox, həm də gələcəyə inam yaşayırdı. Onlar övladlarına həmişə doğma torpaq haqqında danışır, kəndlərinin adını unutmağa qoymur, haradan gəldiklərini xatırladırdılar. "Biz Göyçədənik", "Biz Vedibasarlıyıq", "Biz Dərələyəzdə doğulmuşuq", "Biz Zəngəzurluyuq" ifadələri sadəcə coğrafi mənsubiyyət deyil, milli kimliyin qorunmasının mühüm vasitəsinə çevrilmişdi.
Bu gün ailələrdə qorunan köhnə şəkillər, cehiz sandıqları, əl işləri, qədim qab-qacaq nümunələri, ailə sənədləri və məktublar əslində qadın yaddaşının maddi izləridir. Hər bir əşyanın arxasında bir insan taleyi, bir ailənin tarixçəsi, bir kəndin həyatından qopan xatirələr dayanır. Bu baxımdan qadınlar yalnız şifahi yaddaşı deyil, maddi-mədəni irsi də qoruyub saxlamışlar.
Müasir dövrdə Qərbi Azərbaycan irsinin öyrənilməsi istiqamətində aparılan tədqiqatlarda qadın xatirələrinin toplanması xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Tarixçilər, etnoqraflar, folklorşünaslar və jurnalistlər üçün bu xatirələr əvəzolunmaz mənbələr hesab olunur. Çünki arxiv sənədləri hadisələri göstərirsə, insan yaddaşı həmin hadisələrin emosional və mənəvi tərəfini yaşadır. Məhz buna görə qadınların söylədiyi hər bir xatirə milli yaddaşın bərpasına xidmət edir.

Qərbi Azərbaycan qadınları təkcə keçmişi xatırlayan insanlar deyil, həm də milli ideyanın daşıyıcılarıdır. Bu gün onlar müxtəlif ictimai tədbirlərdə, elmi konfranslarda, mədəni layihələrdə və ailə mühitində doğma yurdun tarixini yaşadırlar. Onların fəaliyyəti göstərir ki, yaddaşı qorumaq yalnız tarixçilərin deyil, bütöv cəmiyyətin vəzifəsidir.
Qadınların mənəvi gücü Qərbi Azərbaycan mövzusunun gələcək nəsillərə ötürülməsində mühüm rol oynayır. Ana övladına yalnız dil öyrətmir, həm də onun kim olduğunu, hansı kökdən gəldiyini, hansı tarixə sahib olduğunu öyrədir. Milli kimlik məhz ailədə formalaşır və bu prosesin mərkəzində qadın dayanır.
Bu gün Azərbaycan cəmiyyətində Qərbi Azərbaycana qayıdış ideyası yeni məzmun qazanır. Bu qayıdış təkcə fiziki məkanın bərpası deyil, həm də tarixi yaddaşın, mədəni irsin və mənəvi bağlılığın yenidən dirçəldilməsidir. Bu prosesdə qadınların rolu əvəzsizdir. Çünki onlar uzun illər ərzində heç bir rəsmi status olmadan tariximizi, mədəniyyətimizi və milli kimliyimizi ailə daxilində yaşatmağı bacarmışlar.

Qərbi Azərbaycan qadınlarının həyat yolu göstərir ki, xalqın gücü yalnız onun iqtisadi və ya hərbi imkanlarında deyil, milli yaddaşını qorumaq bacarığındadır. Yaddaşı qoruyan isə ilk növbədə ailədir. Ailəni yaşadan isə qadındır.
Bu səbəbdən Qərbi Azərbaycan qadınları haqqında danışarkən onları sadəcə deportasiya qurbanları kimi deyil, milli yaddaşın memarları kimi dəyərləndirmək lazımdır. Onların səssiz mübarizəsi, sonsuz fədakarlığı və doğma yurda bağlılığı bütöv bir xalqın mənəvi dirənişinin simvoluna çevrilmişdir.
Onların danışdığı hər xatirə, oxuduğu hər layla, qoruduğu hər ailə ənənəsi, saxladıqları hər köhnə şəkil və əşya əslində tariximizin unudulmayan səhifələridir. Məhz buna görə Qərbi Azərbaycan qadınları yaddaşın görünməyən daşıyıcıları olmaqla yanaşı, milli kimliyimizin, mədəni irsimizin və tarixi həqiqətlərimizin ən etibarlı qoruyucuları kimi hər zaman xüsusi ehtiramla xatırlanmalıdır.
Çünki yaddaş yaşadıqca tarix yaşayır, tarix yaşadıqca isə Vətən heç vaxt unudulmur.

Gülgün Mübariz Quliyeva
siyasi elmlər üzrə fəlsəfə doktoru.