Adı dillər əzbəri olan, oğlunu vaxtsız itirən Ağ Aşıq Allahverdi

Rənginin ağlığına görə Ağ aşıq kimi məşhur olan Aşıq Allahverdi təxminən 1750-ci illərdə Göyçə mahalının Kərkibaş kəndində doğulub. Burada yüz ilə yaxın ömür sürüb, təxminən 1850-ci illərdə dünyasını dəyişmişdir.

Aşıq Allahverdinin yaşadığı dövr Azərbaycanda (Nadir şahın ölümündən sonra) xanlıqların müstəqilləşdiyi, eyni zamanda, bir-birilə qanlı müharibələr apardığı, bir-birinin kəndlərini, torpaqlarını ələ keçirdiyi dövr idi. Göyçə də bu qanlı müharibələrin məngənəsində tez-tez əldən-ələ keçir, soyulub talan edilirdi. Aşıq Allahverdi bir el sənətkarı, el təəssübkeşi kimi İrəvan xanlığının zorakı hərəkətlərinə, yerli kəndxudaların özbaşınalığına qarşı çıxdığına görə təqib olunur, nəhayət, əlacsız qalıb Yaxın Şərqin müxtəlif şəhərlərinə səfərlər edirdi.

Ömrünün çoxunu gəzərgi həyat keçirdiyindən aşığın tərcümeyi-halı dolaşdırılmış, hətta Şəril mahalının Kosacan kəndindən olan eyniadlı Ağ Aşıq Allahverdi ilə qarışdırılmışdır (Bu dolaşıqlığı sonralar diqqətli araşdırma aparan Əli Şamilov aydınlaşdırmışdır).

Doğrudan da, Göyçəli Aşıq Allahverdi bayatı və qoşmalarında dəfələrlə Göyçənin adını doğma eli-obası kimi xatırlamışdır:

Əzizim, Göyçəyə mən,

Qurbanam Göyçəyə mən.

Virana qalsın Urumu,

Həsrətəm Göyçəyə mən.

yaxud:

Əlqərəz, ruzumuz oldu üç batman,

Çatınca nobatım sındı dəyirman.

Yerdə qalanını apardı siçan,

Güldü Ağ Aşığa Göyçə mahalı.

Doğma yurdunda aşığın həyatı çox ağır keçmiş, incidilmiş, təhqir edilmiş, digər tərəfdən oğlu İsmayılın vaxtsız ölümü də aşığa bir dərd olmuşdur. Bütün bunları aşıq «Çəkirlər» rədifli qoşmasında çox aydın ifadə etmişdir:

Sığındım Göyçəyə, bu mahala mən,

Dərdim Sarı Nərdən nərgiz, lala mən.

İtirmişəm İsmayıltək bala mən,

Sinəmə çalın-çarpaz yara çəkirlər.

Allahverdi dərd əlindən dəlidi,

Kənddə koxa qanı soran zəlidi.

Gözüm yaşı Qığsoy çayın selidi,

Canımı atəşə, nara çəkirlər.

Şeirlərindən bəlli olur ki, Aşıq var-dövlət üstündə incidilib, hətta yurdundan sürgün edilib. Araşdırmalardan aydın olur ki, Göyçə tabe olduğu İrəvan xanları tərəfindən talançılığa və ağır vergilərə məruz qalmışdır. Ağ Aşıq da bunlara etiraz etdiyinə görə incidilib, var-dövləti əlindən alınmışdır. Hətta «Ağ Aşıq və Sənubər» dastanından və şeirlərindən anlaşılır ki, (Sərdara ağ dərili adamın qanının müalicə üçün lazım olması dastan yaradanların uydurmasıdır) Aşığı cəzalandırmaq üçün Sərdarın sarayına aparmışlar. Sərdar Ağ Aşığın çox mahir bir sənətkar olduğunu görüb və bir neçə il yanında saxlamış, sonra azad eləmişdir.

Aşıq kəndxudaya və Sərdar Hüseynə (Sərdar Hüseyn çox güman ki, İrəvanın sərdarı (1807-1827) Hüseynqulu xandır) münasibətini çox aydın şəkildə bildirir:

Fərraş hüzurunda qolu bağlıyam,

Müxənnət kəndxuda-sinə dağlıyam.

Haqq-ədalət hanı, dərdim ağlıyam,

Dərd bağlıyacam haçana kimi?

Sərdar Söyüntək sitəmkar olmaz,

Zülmündən dünyada kimsənə qalmaz.

Ağ Aşıq dərdini kimsənə bilməz,

Məlhəm arayacam haçana kimi?

Ağ Aşıq Allahverdi dövrünün çox nadir bir saz-söz ustası kimi tanındığından və başı çox bəlalar çəkdiyindən dünyasını dəyişdikdən sonra həyatı əfsanələşmiş, onun gah Sulduz mahalından, gah Naxçıvanın Kosacan kəndindən, gah da Qazaxdan olması barədə müxtəlif ehtimallar, fərziyələr yaranmışdır. Hətta onu milliyyətcə erməni qələminə verənlər də olmuşdur. Ancaq Ağ Aşığın nadir bayatıları, gəraylıları, qoşmaları və təcnisləri onun qüdrətli bir sənətkar, həm də zamanının açıqgözlü, mübariz bir şəxsiyyət olduğunu göstərir.

Məşhur saz-söz ustası Aşıq Alı da Ağ Aşığın yetirməsidir. Onlar yalnız ustad-şəyird yox, həm də çox etibarlı dost olmuşlar. Aşıq Alı, Aşıq Yıvqalı, Aşıq Zəkini, Duraxanı, Əsməri bağlamış, ustadının üzünü ağ eləmişdir. Ağ Aşıq şəyirdi Alı haqqında demişdi:

Mahalımın şah damarı,

Alqış sənə, Aşıq Alı.

Saldın kəməndə Yıvqalı,

Alqış sənə, Aşıq Alı.

Ustadıyın üzü ağdı,

Zəkiyə çəkdiyin dağdı.

Oğul, müjdəm xubsoraqdı,

Alqış sənə, Aşıq Alı.

Duraxan da gəldi dada,

Əsməri də saldın oda.

Ağ Aşığın bu dünyada,

Şöhrətisən, Aşıq Alı.

Alqış sənə, aşıq Alı.

Aşıq Alı ustadının zəhmətini itirmədi, Aşıq Ələsgər kimi böyük saz-söz ustadı yetişdirdi.

Mənbə:Qara Namozov "OZAN-AŞIQ SƏNƏTİNİN TARİXİ" kitabı