Toni Morrison əfsanəsi

12:37 / 20.08.2019
Baxılıb: 872

Onilliklər boyunca Toni Morrison çoxsaylı qara kainatları öz yazılarında ifadə edən bir rəvayətçi hesab olunub. Onun əsərləri ədəbi qanunların sıx bağlarını çözüb və bu bağların arasından onun təkraredilməz nəsri gün işığı kimi ətrafa saçılıb.

Öz həmyaşıdlarımdan fərqli olaraq mən Toni Morissonu gec – 22 yaşımda olarkən kəşf etdim. Dünyaya göz açdığım evdə əsas ədəbi mənbə “İncil” idi. Bəlkə də hardasa Teri Makmillanın romanları vardı. Və yaxud Omar Tireenin romanları, saçlarım hörüləndə bir əlimlə yemək yeyər, bir əlimlə də tutduğum kitabı oxuyardım.

Yalnız Vermontda yaradıcı yazarlıq kursuna başlayanda, məsləhətçilərimdən biri mənim mütləq Toni Morrisonu oxumalı olduğumu dedi. “Ən mavi göz”ü oxuyandan sonra isə mənim sənətə baxışım bir daha əvvəlki kimi olmadı. Qaradərili bir qadın olaraq mən Afrikan-Amerikan yaşantılarının çirkinliyinin və əzəmətinin təhrif edilə biləcəyindən qorxmadan, özümün ifadə edildiyini və təsdiqləndiyini hiss etdim. Mən rahatlandığımı duydum. Və bu duyğuya milyonlarla başqa oxucular da şərik idilər.

Morrison ona görə, ən dahi amerikalı yazıçılardandır ki, qara həyatın məhdudiyyətsizliyinə inancı vardı. Bu şəksizdir. Onun kimi başqa heç kəs Amerikan təcrübəsini belə qavraya bilməyib, zəhmətlərinin bu ölkə üçün hədsiz əhəmiyyətli olduğu fərdləri ictimai şüura bu cür istedad və bu cür cəsarətlə həkk edə bilməyib. Böyüklük təkcə istedad vergisiylə ölçülə bilməz, bir insanın onun necə itiləməyə çalışması, çətinliklərə sinə gərərək, istedad vergisini özündə saxlaya bilməsi də əhəmiyyətlidir.

Buna görə də Toni Morrisonun həyatından bəhs edən “Mənim hissəciklərim” (The Pieces I Am) sənədli filmində şairə Sonya Sançesin öz hisslərini bu cür ifadə etməsi təsadüfi sayılmaz: “Həyatda qalmaqdan ötrü sən hər 10 ildən bir Tonini oxumalısan, çünki hər 10-15 ildən bir biz ömüzü bu Amerikan coğrafiyasında yenidən təsəvvür etməliyik. Əgər bunu etməsən, sağ qalmazsan”.

Sançes iddia edir ki, bu yenidən təsəvvür özünü-sorğulamanı və hiper-subyektivliyi mərkəzində təkcə qaradərili insanlar olduğuna görə tələb etmir, həmçinin bu mərkəzdə bizdən sonra gələnlər və bizdən əvvəl gələnlər olduğuna görə tələb edir.

Sənədli film Morrisonun babasının “İncil”i əvvəldən axıradək oxuduğu barədə öyünməyini nəql etməsiylə başlayır – bu, olduqca böyük irəliləyişdi, çünki həmin dövrdə qaradərililərin oxuma-yazma bilməsi qanunsuz idi. Bu savadlılıq fəxarətini onun ailəsi Qrinvillin dəmir yollarında, Alabamada, Morrisonun dünyaya göz açdığı Ohio, Loraindəki təvəzökar evdə də davam etdirmişdilər. Toni 3 yaşında olarkən bacısı ona oxumağı öyrətmişdi. Belə bir danışalan lətifə var: iki qız əllərində təbaşir səkidə dayanıb söyüş tələffüz etməyə çalışanda, analarının qəzəbinə tuş gəliblər. Məhz bu anda Toni sözlərin gücünü dərk edib. Amma hələlik onun yaşadığı dünya ədəbi qəhrəmanlarına görə ilham aldığı yer deyildi. Əksər qaradərili qadınlar karikaturavari və birölçülü idilər. Bu vakuum onu oxumağı arzuladığı “Ən mavi göz”, “Sula” və “Sevgili” kimi hekayətlərdəki boşluqları doldurmağa həvəsləndirdi.

İlkin rəylərdə ağdərili tənqidçilər Morrisonu qarədərili çərçivədən kənara çıxmadığına, böyük isteadına müvafiq şəkildə daha böyük auditoriya qazanması üçün əyalətdən başını çölə çıxarmadığına görə bir ucdan tənqid edirdilər. Amma biz məhz burada Morrisonun həqiqi istedadının gücünü görürük. Müəllif qaradərili həyatının və bədəninin ağın basqısına və narrativinə bağlı olmadığı zaman necə məna daşıdığını göstərmək üçün inadla ağ nəzərlərdən qaçırdı. Morrisonun kitabları hər daim yaşayan, nəfəs alan və həyatda qalan qaradərili amerikanları əks etdirirdi. Onun kitabları vasitəsilə oxucular “Sevgili”dəki psixoloji zədəni, “Sula”dakı üsyanı və “Solomonun nəğməsi”ndəki şıltaqlığı başa düşə bilirlər.

Sənədli film boyunca biz Morrisona təriflər yağdıran Oprah Uinfri, Valter Mosli, Farah Jasmin Griffin, Hilton Als və Angela Deyvis kimi bir çox ictimai xadimləri və elm adamlarını görə bilərik. Onların Morrisonun yaradıcılığından aldıqları ən böyük dərs hansıdır? Bu adamlar sadəcə onun nailiyyətlərindən danışmırlar, bundan daha artığını, onun kəlmələrinin şəxsi həyatlarına necə təsir etdiyindən, ən tərifəlayiq əsərlərini yazmaq üçün seçdiyi iş vərdişlərindən və bir redaktor, yazıçı və müəllim kimi tez-tez dəyişən rollarını saxlamaq üçün malik olduğu bütövlükdən bəhs edirlər.

Bütün bu məqamlar Morrisonun adını mədəni həyatın ruhuna necə hərtərəfli həkk etdiyini göstərir.

Onun dörd əsas romanı “Ən mavi göz”, “Sula”, “Sevgili” və “Solomomun nəğməsi” filmin mərkəzindədir, digərləri “Caz”, “Tar körpəsi”, “Ev” və “Tanrı, uşağa kömək et” isə yox. Morrisonun iş nizam-intizamının arxasındakı böyük qüvvəni nəzərə alanda, bu qaçırılmış fürsət kimi görünür. Bununla belə, mən inanıram ki, dokumentalın məqsədi Morrisonun əsərlərinin kəmiyyət indeksini deyil, onun bir ədəbi titan və qaradərili insanların, onların məskunlaşdıqları coğrafiyanın iti müşahidəçisi kimi göstərməkdir.

İki saatlıq sənədli film Toni Morrisonun həm şəxsi, həm də peşəkar mühitdə yaşamaq, fəaliyyət göstərmək, yaratmaq və sənəti inkişaf etdirmək üçün keçdiyi yollardan bəhs edir.

Bu film onun qaradərili insanlara həsr etdiyi və bu dünyada açdığı sirləri göstərmək üçün qarşısındakı maneələri necə aşdığını göstərir. “Toni Morrison: Mənim Hissəciklərim” ekran əsəri gözəlcəsinə yaradılmış sənədli filmdir. Onun kompozisiya hissələri Morrisonun bir yaradıcı insan kimi bütövlüyünü və tamlığını, o cümlədən onun ilham pəriləri olan bizləri göstərir.(bilge.az)

Morqan Cerkins


Etiket:
Xəbərlər

Şərqli kənizin oğlu: Da Vinçinin Azərbaycan kökləri
 

08.08.2020

Ərzurumlu erməni qatil – o, Los-Ancelesdə türk diplomatları aldadıb görüşə çağırıb və... güllələyib.  

07.08.2020

102 ilin xatirəsi: Sanki Nuru Paşa qayıdır...

06.08.2020

Nasistlərə yardım edən Soros: "Mənəviyyatsız insanam" - ETİRAFLAR

04.08.2020

Vətənpərvər alim, Fəal ictimaiyyətçi

03.08.2020

Qərbi Azərbaycan İrəvan Respublikasının DÖVLƏT GERBİ qəbul olundu

03.08.2020

Azərbaycan dilinin orijinal qrammatikası 400 il sonra

03.08.2020

1 Avqust - Azərbaycan Əlifbası Günüdür
 

01.08.2020

Qurban bayramının yaranma tarixi və İslamda yayılmasının sosial aspektləri

31.07.2020

Atasını ermənilər öldürdü, qardaşı repressiya olundu, oğlu onu illərlə aldatdı - Gülməkdən ölən böyük aktyorumuz

30.07.2020

Hamburqlu bar qızı necə Qdanskda türmə cəlladı oldu... - 22 yaşlı Jenni Barkman minlərlə əsiri məhv edib

29.07.2020

Abbasqulu bəy Şadlinski: Andranikə və Qareqin Njdeyə dəfələrlə qan udduran qəhrəman

28.07.2020

Jukovun sədaqətli sürücüsü – Buçindən marşal əleyhinə ifadə almaq istəyiblər, verməyib, 5 il həbs cəzası alıb.

25.07.2020

Bu gün Ağdam rayonunun işğalından 27 il ötür.

23.07.2020

Milli Mətbuat - 145 il

22.07.2020

BİZ ERMƏNİLƏRƏ NƏ VAXT QALİB GƏLƏCƏYİK?

20.07.2020

Onların hədəfi yalnız Qarabağ deyil...” – “Food City”dən erməniləri qovan İlham Rəhimov

18.07.2020

Fransız tarixçi: Bu, Paşinyan hökumətinə inamsızlığı dünyaya sübut etdi

17.07.2020

Şəhid İsmayılovla vida mərasimi keçirilir - Fotolar

16.07.2020

Ermənilərin “Qarabağ” imtinası: “Arsax” nə deməkdir?

15.07.2020

Şəhidlərimizin qisası alındı - TƏFƏRRÜATLAR

15.07.2020

Şəhid polkovnik-leytenant Raquf Orucovun həyat yoldaşı Sevinc Orucovanın bu gün şəhid olmuş general-mayor Polad Həşimova məktubu 

14.07.2020

Yolu Bakıdan keçən marşal – Stalinin dostu, SSRİ-nin ən uğursuz hərbçisi və ən şanslı naziri.

14.07.2020

ŞƏKİ ÜSYANI İşğalçı rusiya ordusuna bitməyən nifrətin dastanı.

11.07.2020

Prezident İlham Əliyevin çağırışına uyğun olaraq YAP tərəfindən “Qərbi Azərbaycanda soyqırımına məruz qalmış toponimlərimiz” kitabı nəşr olunub.

09.07.2020

İKİ DİLLİLİK (BİLİNGUALİSM)

08.07.2020

Alman qəzeti İrəvan xanlığından nə yazıb?

08.07.2020

Nazim Hikmətin yeni şeirləri tapıldı -FOTOLAR

06.07.2020

Hitleri qəzəbləndirən, fransız və rus idmançıları peşman edən “Borçalı şiri”

04.07.2020

Semaşko”nun həkimi Hicran Mustafayeva: “Mən cəhənnəmi yerdə gördüm”

04.07.2020

Nazir mənzilindən sürgün düşərgəsinin barakına – Gözəl yazıçı xanım 18 il boyunca iztirablar çəkib.

03.07.2020

Cek Londonun pandemiya ilə bağlı öncəgörməsi
 

02.07.2020

"SÖZÜN XAQANI” HAQQINDA SÖZ  

30.06.2020

Həsən bəy Zərdabinin ailəsi haqqında bilmədiyiniz – Faktlar

28.06.2020

Ermənistanda yetişdirilən “Azərbaycan Türkləri”

28.06.2020

26 iyun Azərbaycanın Milli Ordu Günüdür

26.06.2020

Ağcabədinin Salmanbəyli kəndi Şaumyanın silahdaşının adını daşıyır - ARAŞDIRMA

25.06.2020

Anadoluda erməni etnosu necə ortaya çıxdı?-Şahlar Hacıyev

24.06.2020

Kremlin məmurlarının ölümündə Andropov müəmması-SSRİ tarixinin sirli hadisələri...

23.06.2020

Ermənilər Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin ən uğurlu diplomatı haqda ARXİVLƏRİ AÇDILAR

22.06.2020

Buhenvald düşərgəsində əsirlərə cəhənnəm əzabı yaşadan ər-arvad – biri həşərilik edib, o biri sifilis tutub.

21.06.2020

Nuh yurdu Naxçıvanı erməni hücumlarından qoruyan xilaskar

20.06.2020

Mübariz İbrahimov Azərbaycan əsgərinin qəhrəmanlıq rəmzidir

18.06.2020

Xalqın ən birinci günahı kitab oxumamaqdır.

18.06.2020

Kompleks yanaşma olmazsa, virus pik həddə çatacaq..." - ATU-nun dosenti ilə MÜSAHİBƏ

17.06.2020

15 İyun - Milli Qurtuluş Günü Azərbaycan dövlətçiliyinin xilas günüdür

15.06.2020

Müasir Azərbaycanın müstəqil dövlət kimi inkişafının əsasında Qurtuluş məfkurəsi və Ulu Öndər Heydər Əliyevin xilaskarlıq missiyası dayanır

14.06.2020

Heydər Əliyev Azərbaycanın xilaskarıdır - Akademik YAZDI

13.06.2020

Qətlə yetirilən nazir, azad edilən qatil

12.06.2020

“MONQOL-TATARLAR” MƏNBƏ VƏ RƏSMLƏRDƏ SARIŞINDIRLAR

10.06.2020
Bütün xəbərlər