Toni Morrison əfsanəsi

12:37 / 20.08.2019
Baxılıb: 1050

Onilliklər boyunca Toni Morrison çoxsaylı qara kainatları öz yazılarında ifadə edən bir rəvayətçi hesab olunub. Onun əsərləri ədəbi qanunların sıx bağlarını çözüb və bu bağların arasından onun təkraredilməz nəsri gün işığı kimi ətrafa saçılıb.

Öz həmyaşıdlarımdan fərqli olaraq mən Toni Morissonu gec – 22 yaşımda olarkən kəşf etdim. Dünyaya göz açdığım evdə əsas ədəbi mənbə “İncil” idi. Bəlkə də hardasa Teri Makmillanın romanları vardı. Və yaxud Omar Tireenin romanları, saçlarım hörüləndə bir əlimlə yemək yeyər, bir əlimlə də tutduğum kitabı oxuyardım.

Yalnız Vermontda yaradıcı yazarlıq kursuna başlayanda, məsləhətçilərimdən biri mənim mütləq Toni Morrisonu oxumalı olduğumu dedi. “Ən mavi göz”ü oxuyandan sonra isə mənim sənətə baxışım bir daha əvvəlki kimi olmadı. Qaradərili bir qadın olaraq mən Afrikan-Amerikan yaşantılarının çirkinliyinin və əzəmətinin təhrif edilə biləcəyindən qorxmadan, özümün ifadə edildiyini və təsdiqləndiyini hiss etdim. Mən rahatlandığımı duydum. Və bu duyğuya milyonlarla başqa oxucular da şərik idilər.

Morrison ona görə, ən dahi amerikalı yazıçılardandır ki, qara həyatın məhdudiyyətsizliyinə inancı vardı. Bu şəksizdir. Onun kimi başqa heç kəs Amerikan təcrübəsini belə qavraya bilməyib, zəhmətlərinin bu ölkə üçün hədsiz əhəmiyyətli olduğu fərdləri ictimai şüura bu cür istedad və bu cür cəsarətlə həkk edə bilməyib. Böyüklük təkcə istedad vergisiylə ölçülə bilməz, bir insanın onun necə itiləməyə çalışması, çətinliklərə sinə gərərək, istedad vergisini özündə saxlaya bilməsi də əhəmiyyətlidir.

Buna görə də Toni Morrisonun həyatından bəhs edən “Mənim hissəciklərim” (The Pieces I Am) sənədli filmində şairə Sonya Sançesin öz hisslərini bu cür ifadə etməsi təsadüfi sayılmaz: “Həyatda qalmaqdan ötrü sən hər 10 ildən bir Tonini oxumalısan, çünki hər 10-15 ildən bir biz ömüzü bu Amerikan coğrafiyasında yenidən təsəvvür etməliyik. Əgər bunu etməsən, sağ qalmazsan”.

Sançes iddia edir ki, bu yenidən təsəvvür özünü-sorğulamanı və hiper-subyektivliyi mərkəzində təkcə qaradərili insanlar olduğuna görə tələb etmir, həmçinin bu mərkəzdə bizdən sonra gələnlər və bizdən əvvəl gələnlər olduğuna görə tələb edir.

Sənədli film Morrisonun babasının “İncil”i əvvəldən axıradək oxuduğu barədə öyünməyini nəql etməsiylə başlayır – bu, olduqca böyük irəliləyişdi, çünki həmin dövrdə qaradərililərin oxuma-yazma bilməsi qanunsuz idi. Bu savadlılıq fəxarətini onun ailəsi Qrinvillin dəmir yollarında, Alabamada, Morrisonun dünyaya göz açdığı Ohio, Loraindəki təvəzökar evdə də davam etdirmişdilər. Toni 3 yaşında olarkən bacısı ona oxumağı öyrətmişdi. Belə bir danışalan lətifə var: iki qız əllərində təbaşir səkidə dayanıb söyüş tələffüz etməyə çalışanda, analarının qəzəbinə tuş gəliblər. Məhz bu anda Toni sözlərin gücünü dərk edib. Amma hələlik onun yaşadığı dünya ədəbi qəhrəmanlarına görə ilham aldığı yer deyildi. Əksər qaradərili qadınlar karikaturavari və birölçülü idilər. Bu vakuum onu oxumağı arzuladığı “Ən mavi göz”, “Sula” və “Sevgili” kimi hekayətlərdəki boşluqları doldurmağa həvəsləndirdi.

İlkin rəylərdə ağdərili tənqidçilər Morrisonu qarədərili çərçivədən kənara çıxmadığına, böyük isteadına müvafiq şəkildə daha böyük auditoriya qazanması üçün əyalətdən başını çölə çıxarmadığına görə bir ucdan tənqid edirdilər. Amma biz məhz burada Morrisonun həqiqi istedadının gücünü görürük. Müəllif qaradərili həyatının və bədəninin ağın basqısına və narrativinə bağlı olmadığı zaman necə məna daşıdığını göstərmək üçün inadla ağ nəzərlərdən qaçırdı. Morrisonun kitabları hər daim yaşayan, nəfəs alan və həyatda qalan qaradərili amerikanları əks etdirirdi. Onun kitabları vasitəsilə oxucular “Sevgili”dəki psixoloji zədəni, “Sula”dakı üsyanı və “Solomonun nəğməsi”ndəki şıltaqlığı başa düşə bilirlər.

Sənədli film boyunca biz Morrisona təriflər yağdıran Oprah Uinfri, Valter Mosli, Farah Jasmin Griffin, Hilton Als və Angela Deyvis kimi bir çox ictimai xadimləri və elm adamlarını görə bilərik. Onların Morrisonun yaradıcılığından aldıqları ən böyük dərs hansıdır? Bu adamlar sadəcə onun nailiyyətlərindən danışmırlar, bundan daha artığını, onun kəlmələrinin şəxsi həyatlarına necə təsir etdiyindən, ən tərifəlayiq əsərlərini yazmaq üçün seçdiyi iş vərdişlərindən və bir redaktor, yazıçı və müəllim kimi tez-tez dəyişən rollarını saxlamaq üçün malik olduğu bütövlükdən bəhs edirlər.

Bütün bu məqamlar Morrisonun adını mədəni həyatın ruhuna necə hərtərəfli həkk etdiyini göstərir.

Onun dörd əsas romanı “Ən mavi göz”, “Sula”, “Sevgili” və “Solomomun nəğməsi” filmin mərkəzindədir, digərləri “Caz”, “Tar körpəsi”, “Ev” və “Tanrı, uşağa kömək et” isə yox. Morrisonun iş nizam-intizamının arxasındakı böyük qüvvəni nəzərə alanda, bu qaçırılmış fürsət kimi görünür. Bununla belə, mən inanıram ki, dokumentalın məqsədi Morrisonun əsərlərinin kəmiyyət indeksini deyil, onun bir ədəbi titan və qaradərili insanların, onların məskunlaşdıqları coğrafiyanın iti müşahidəçisi kimi göstərməkdir.

İki saatlıq sənədli film Toni Morrisonun həm şəxsi, həm də peşəkar mühitdə yaşamaq, fəaliyyət göstərmək, yaratmaq və sənəti inkişaf etdirmək üçün keçdiyi yollardan bəhs edir.

Bu film onun qaradərili insanlara həsr etdiyi və bu dünyada açdığı sirləri göstərmək üçün qarşısındakı maneələri necə aşdığını göstərir. “Toni Morrison: Mənim Hissəciklərim” ekran əsəri gözəlcəsinə yaradılmış sənədli filmdir. Onun kompozisiya hissələri Morrisonun bir yaradıcı insan kimi bütövlüyünü və tamlığını, o cümlədən onun ilham pəriləri olan bizləri göstərir.(bilge.az)

Morqan Cerkins


Etiket:
Xəbərlər

Sənətin seçdiyi adam – şəhid Həmdəm Ağayev

21.01.2021

20 Yanvar - Azərbaycan xalqının qəhrəmanlıq salnaməsi

20.01.2021

Yüz il əvvəlin məqaləsi – Məşhur Azərbaycan marşı

15.01.2021

Vətən müharibəsinin xanım şəhidi Arəstənin büstü hazırlandı

12.01.2021

MN 2841 şəhid haqda məlumatları açıqladı - Yeni siyahı

12.01.2021

SƏYYAD VƏLİOĞLUNUN ÇAP OLUNMAYAN ŞEİRLƏRİ

10.01.2021

Yurd hekayəsi 

09.01.2021

3 aydır ki, ailəsi Aydından xəbər ala bilmir... - Fotolar

08.01.2021

II Nikolayın qızı onun şəklini istədi, çar öz sarayına qonaqlığa çağırdı - Azərbaycanlı qaçağın film kimi həyatı

08.01.2021

Əsgərin yanında olan general-mayor

02.01.2021

Tofiq Şahmuradov - "Müharibə xatirələrimindən"

01.01.2021

Yazıçı Prezidenti təbrik etdi
 

31.12.2020

“Əfsuslar olsun ki, müharibədən sonra da şəhidlərimiz var”  

31.12.2020

Qarabağ Azərbaycanın ayrılmaz hissəsidir - Sergey Danilyan

31.12.2020

Dünya Azərbaycanlılarının Həmrəylik Günüdür

31.12.2020

Füsunkar Vejnəli, 27 il sonra Qubadlıyla baş tutmayan görüş,  “Jiquli”də gəzən divan və 4 erməni diversant -  YARIMÇIQ REPORTAJ

30.12.2020

Xankəndidə teatr çıxaran “artistlər” – aktrisa Janna Qalstyan alt paltarında qumbara gəzdirirmiş

28.12.2020

Bir gölün dəniz dərdi

26.12.2020

26.12.2020

Prezidentin təltif etdiyi general Tofiq Hüseynov kimdir?

26.12.2020

Qarabağın fatehi

24.12.2020

Prezidentdən həqiqi hərbi xidmətlə bağlı 

23.12.2020

Xankəndinin qatil həkimləri – ağ xalatlı cəlladlar  

21.12.2020

Ermənilər Ağdam məscidini buna görə dağıtmayıbmış...  

19.12.2020

7 mindən çox hərbçi təltif edildi
 

18.12.2020

Vətən müharibəsində şəhid olan həkimlərin sayı açıqlandı

18.12.2020

Xüsusi təyinatlıların şəhid komandirinin son arzusu: “Dilqəm Əsgərovu azad etmək istəyirdi”

17.12.2020

Əsir düşməmək üçün son gülləsini özünə vuran şəhid gizir - Fotolar

16.12.2020

Prezidentin təltif etdiyi şəhid müəllimlərin adları - Foto

16.12.2020

Şahbaz Quliyev və Dilqəm Əsgərov Vətənə gətirildilər - Foto

14.12.2020

Azərbaycan xalqının Ümummilli Lideri Heydər Əliyevin vəfatından bu gün 17 il keçir. 

12.12.2020

Özümə dost hesab etdiyim Heydər Əliyevin ruhu qarşısında baş əyirəm – Şakir Göyüşov

12.12.2020

ARZUSUNA ÇATAN ŞƏHİD

07.12.2020

Cavidin nəşi üçün gedəndə Bəylər Eyyubov bacımın rəhmətə getdiyini dedi” - Fotolar

04.12.2020

Bərdədə doğulub, Zəngilanda şəhid olan, Ağdamı görməyən ağdamlı

03.12.2020

Laçınım, Laçınım mənim...

02.12.2020

Vətən müharibəsi iştirakçılarına veriləcək medallar - Fotolar

01.12.2020

Ermənilər Ağdamda məscidi də yandırıb - Fotolar

30.11.2020

Suqovuşan və Talışa çəkilən yollardan yeni - Fotolar

30.11.2020

Zəngəzur məsələsi aktuallaşır: Kompensasiya

30.11.2020

Həyat yoldaşını və işini eyni gündə itirən Xalq artisti haqda - Faktlar+Fotolar

28.11.2020

Demarkasiya gündəmdə !  - “Sərhəd xətləri yenidən müəyyənləşməlidir”

28.11.2020

Səfir MARAQLI FAKTLARI AÇDI: Rəsmi hissədən sonra Əliyev Köçəryana dedi ki... - FOTO  

26.11.2020

Ağdamla birlikdə Milli Qəhrəmanın məzarı da azadlığa qovuşdu - FOTO

26.11.2020

İşğaldan azad olunmuş Kəlbəcərə doğru irəliləyən bölmələrimizin görüntüsü - FOTO

25.11.2020

Ordumuz Kəlbəcərə iki istiqamətdə daxil olub - RƏSMİ

25.11.2020

Azərbaycan ordusu Kəlbəcərə yola düşüb 
 

24.11.2020

Şuşaya çəkilən yoldan fotolar

24.11.2020

Ermənistan Əsgəran qalasının görkəminə ciddi zərər vurub
 

24.11.2020

Teatr və kino aktyoru Əjdər Həmidov vəfat edib.

24.11.2020
Bütün xəbərlər