Yalnız bir dəfə sevdi və heç vaxt ailə qurmadı – Qeyb olan şair

18:08 / 26.12.2019
Baxılıb: 1150

Məhəmməd Hadi yaradıcılığının əsas hissəsini vətənə, millət sevgisinə, onun azadlığına, hürriyyətinə həsr edən şairlərdəndir. Xalqının maariflənlənməsi, günəşli sabahı üçün öz ömrünü belə gözə alan, fəda edən ədiblər kimi Məhəmməd Hadi də çətin, ağır, keşməkeşli həyat sürüb.

Yetimlik, nənə və əmi sığınacağı, nakam eşq, didərgin ömür, qürbət, aclıq, səfalət, ağrılar...Tənha ömür və naməlum ölüm.

Məhəmməd Hadi (Ağa Məhəmməd Əbdülsəlimzadə) 1879-cu ildə Şamaxı şəhərində doğulur. Hadinin naxışına bütöv, xoşbəxt ailədə doğulmaq düşür. Lakin bu xoşbəxtliyin ömrü az olur. Atası Əbdülsəlim o hələ 9 yaşında olarkən vəfat edir. Atasını itirən Hadinin anası da onları tərk edir. İkinci dəfə ailə qurur. Kiçik Hadi bacıları Əsma və Sahibə ilə nənəsi Teyyibə xanımın və ata qohumlarının himayəsində qalır.

Oxumaq eşqi

İbtidai təhsilini Şamaxıda məhəllə məktəblərinin birində alan Hadi sonralar Abbas Səhhətin atası Əliabbas əfəndinin təsis etdiyi məktəbdə oxuyur. Ərəb və fars dillərini öyrənir. Ərəb dilini mükəmməl şəkildə öyrənməsinə kömək edən himayədarı Mustafa Lütfi İsmayılzadə olur.

Mustafa Lütfi onun tərbiyəsində, təhsilində xüsusi iz qoyur. Lakin ədibin yaxın dostu Seyid Hüseynin də yazdığı kimi Hadinin xaricdə təhsil almasına Mustafa Lütfinin maddi imkanı çatmır. Gənc şair bu arzusuyla hansı qohuma ağız açırsa, xahiş edirsə heç kim ona kömək etmir. Şair özü arzusunun puça çıxmasını böyük təəssüflə qələmə alır:

Oxumaqçın nə qədər dadu fəqan etdimsə,
Olmadı zərrə əsərbəxş şu istimdadım.
Dağa dersən eşidir, sonra verir əksi-səda,
Daşa dönmüşlərə əks eyləmədi fəryadım.

Qadın vəfasızlığı

Həyatın amansız üzü ilə çoxdan tanış olan Hadinin sevdiyi qız da başqa birinə - Hadidən zəngin, varlı biri oğlana ərə gedir. Ona həyat verən anası və onu həyata bağlayan sevgilisi tərəfindən tərk edilən Hadi ömrünün sonuna qədər tək yaşayır, ailə qurmur.
1905-ci ildən dostluq etdiyi Abdulla Şaiq bu haqda yazırdı: "Bir dəfə Hadiyə evlənməyi haqqında zarafat etdim. O, çox ciddi halda dedi: Allah bəlalarını versin, bu qadınlarda bizi anlayacaq baş, hiss edəcək ürək var?"

1902-ci ilin qışında yaratdığı fəsadların miqyasına görə Şamaxı tarixinin ən güclü zəlzələsi baş verir. Şəhər viran qalır, evlər uçur, dağılır, insanlar öz yurdlarından didərgin düşürlər.

Hadinin də taleyinə doğma elini tərk etmək yazılır. Bu hadisəni Ömər Faiq Nemanzadənin xatirələrində oxuyuruq: "Baş vermiş dağıdıcı zəlzələdən sonra bir çox şamaxılılar kimi Məhəmməd Hadi də doğma şəhərini tərk etməyə məcbur olmuş, evlərinin ənqazını (tör-töküntü) 200 manata sataraq Kürdəmirə getmişdi".

Tacir, müəllim, şair

Məhəmməd Hadi Kürdəmirdə əvvəl ticarətlə məşğul olur. Ticarətin Hadi dünyasından uzaqlığı işin tez sonlanması ilə nəticələnir.

Kürdəmirdə yaşayan digər şamaxılı maarifpərvər Ağa Əfəndi ilə birgə məktəb açaraq müəllimlik edir. Kürdəmirdə yaşadığı illərdə (1902-1906), daha dəqiqi, 1905-ci ildə "Həyat" qəzetində ilk şeirləri dərc olunur. Dərc olunan şeirlərinin üslubu və mövzusu ilə oxucuların sevgi və ehtiramını qazanan istedadlı şair Həştərxanda "Bürhani-tərəqqi" qəzetini nəşr edən dostu Mustafa Lütfi İamayılzadənin dəvəti ilə ora gedir. Bununla yanaşı "Həyat" və "Füyuzat"da da şeir və məqalələri ilə çıxış edir.

Əsərlərinin dilinin çətinliyini qeyd etsə də Əli bəy Hüseynzadə Hadini "Kürdəmirdən bizə yazan böyük fazil və böyük alim" kimi qiymətləndirərək "Füyuzat"ı nəşr edərkən Bakıya dəvət edir. "Füyuzat" bağlandıqdan sonra şair "Həqiqət" , "Tazə həyat" , "İttifaq" qəzetləri ilə əməkdaşlıq edir. Bu illərdə yazdığı əsərlərində və məqalələrində azadlıq, millətin tərəqqisi, cəhalət mövzularını qələmə alır.

Ümidlərinin qənimi - İstanbul

1910-cu ildə İstanbula gedir və "Tənin" qəzetində çalışır. Sevdiyi, böyük ümidlərlə getdiyi şəhərdə öz əsərləri ilə yanaşı tərcümələri də dərc olunur. Lakin burda da onun böyük ümidləri parıldamır, işıq saçmır. Sanki uşaqlığında başlayan uğursuzluq onu hər yaşda, hər yerdə - başqa ölkələrdə, başqa şəhərlərdə də izləyir.

Bir neçə inqilabçı ilə birgə Hadi də həbs olunur və sürgün həyatı yaşayır. Salonikdə sürgündə olanda yunanlar onu türk casusu zənn edib öldürmək istəyirlər. Ölümün pəncəsindən şairi bir keşiş xilas edir.

1914-cü ildə Hadi vətənə qayıdır. Əsərlərinin dili kimi taleyi də çətin olan şair həyatdan küsür. Yurdsuz, kimsəsiz şair xəstəliklə mübarizə aparır. "Həqiqəti biz görürük xəyal şəklində" deyən şair xəyal elədiyi həqiqəti yaşadığı həyatda görmək istəyir.

Elə o axtarışla, istəklə, gələcəyə böyük ümidlərlə yenə də yaradıcılıqla məşğul olur. "İqbal""Bəsirət" qəzetlərində şeirlər, məqalələr, tərcümələrlə çıxış edir. 1915-ci ildə Qafqaz ordusunda feldşer işləyir. Avstriya cəbhəsinə, Karpata gedib müsəlman əsgərləri arasında alay imamı kimi xidmət edir.

"Hürriyyət əndəlibi" - Azadlıq bülbülü

Millətinin imzasını imzalar içərisində olacağı günə ümid edirdi Hadi. Ona görə də yazırdı: "Ümid ilə yaşayın ki, problemləri həll etmək əzminiz yüksək olsun".

1918-ci ildə tariximizin ən qürurlu hadisəsi baş verir. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti qurulur. Hürriyyət sevdalısı Hadi bu şanlı tarixi sevinclə qarşılayır. Bayrağımıza, Milli orduya şeirlər həsr edir. Cümhuriyyətin rəsmi mətbu orqanı olan "Azərbaycan" qəzetində çap olunur.

Qəzetin ilk sayında, 1918-ci il 15 sentyabrda Məhəmməd Hadinin "Türkün nəğməsi" şeiri dərc olunur:

Türkün tökülən qanları bihudə gedərmi?
Diqqətlə düşün, yoxsa bu qan həpsi hədərmi?

Qan ilə qazandıq zəfəri, verməriz əldən,
Xof eyləmədik atəşi-dəhhaşe düvəldən
Bir zərrə belə qorxmayırız dəsti-əcəldən,
İstərsə cahan çevrili varsın da təməldən.
Türkün üzü çevrilməyəcək səmti-əməldən,
Türklər geriyə dönməyəcək müslih əməldən.
Yüksək yaşamaq istər ikən cümlə miləldən.

Naməlum ölüm

Yaşadıqlarından dolayı Hadini bir bədbinlik, pessimizm izləyirdi. Hadinin dilinin çətinliyini bir çox ədiblər yazırdılar. Dili çətin idi, amma istədiklərini deyə bilirdi. Lakin görə bilmirdi.

Hadini heç kim başa düşmürdü sanki. Qürurlu şair ömrünün son aylarında da öz şeirlərinə sığınır. Təəssüf ki, mətbuatda şeir çap etdirməklə yaşamaq mümkün olmur. Əlacsız şair hər gün Qubernator bağında şeirlərini satır yaşamaq üçün. Nimdaş geyimli, ömür boyu xalqına maarif, mədəniyyət öyrədən şair çox yaşaya bilmir.

Ömrünün son günlərini Gəncədə keçirən şairin ölüm vaxtı və ölüm səbəbi uzun illər naməlum qalır. Əli Nəzmi onun 1920-ci il may ayında Gəncədə soyuqdəymədən vəfat etdiyini yazır. Abdulla Şaiq isə belə yazırdı: "Hadi, təxminən, 1919-cu ilin axırları, 20-ci illərin əvvəllərində Gəncədə birdən-birə qeyb oldu".
Bəli, o, yox olur. Xoşbəxt ailədə doğulan, amma heç vaxt ailə, yuva sahibi olmayan, ömrünü xalqının mədəniyyətinə sərf etmiş didərgin şair, azadlıq bülbülü bir yaz günü öz həqiqətlərinin arxasınca uçur...(teleqraf.com)

Müəllif: Günay Şahmar


Etiket:
Xəbərlər

Deputatlığa namizəd Möhsüm Aslanov Göygöldə 20 yanvar şəhidlərinin xatirəsinə həsr olunmuş anım tədbirinə qatıldı. 

20.01.2020

Azərbaycan şeirinin imperatoru

20.01.2020

Dünya şöhrətli akademik növbəti dəfə seçkilərə qatıldı.

20.01.2020

"Vətən üçün ölməliyik" - deyən Ülvi Bünyadzadə

20.01.2020

20 Yanvar və matəm - arxiv şəkilləri

20.01.2020

Ermənilər gözəllər gözəlini də Qarabağdan didərgin saldılar...

19.01.2020

NAĞILLAŞAN MÜDHİŞ GECƏ…

18.01.2020

“Tərəqqi” medallı diaspor lideri Göygöl və Daşkəsən sakinlərinə müraciət etdi-Möhsüm Aslanova görə

18.01.2020

“Qara qutu” nun sirri nədədir? - ARAŞDIRMA

17.01.2020

Qarabağın tarixi ərazisi və sərhədləri

16.01.2020

Xristianlarla müsəlmanların birlikdə bayramlaşdığı qeyri-adi müqəddəs yer

15.01.2020

İbrahim Köçkünün şeirləri

14.01.2020

Doxsan il əvvəl baş vermiş üsyan

14.01.2020

AZƏRBAYCANI ÖLKƏ HÜDUDLARINDAN KƏNARDA LƏYAQƏTLƏ TƏMSİL EDƏN BÖYÜK ALİM

13.01.2020

1956-cı ilin inanılmaz olayı: Üçrəngli bayrağımızı Qız qalasında kim dalğalandırmışdı?

13.01.2020

Alqayıt Xəlilovun şeirləri

09.01.2020

Sultan bəyin məğlub etdiyi tayqulaq Andraniki Rotşildlər maliyyələşdirib — VİDEO

09.01.2020

Sıfırı dünyaya tanıdan alim: XARƏZMİ

08.01.2020

Ta­rix­də iz bu­ra­xan­lar: Ər­toğ­rul Qa­zi

07.01.2020

Zəngəzur dağlarında

06.01.2020

QORXU
( Hekayə)

05.01.2020

Qacarlar nəslinin qəhrəman oğlu - CAVAD XAN

04.01.2020

Altayda türk mücadiləsi və Osman Batur (1940-1951)

04.01.2020

Hələ gec deyil, onları qoruya bilərik

03.01.2020

Doğumu da, ölümü də sirli qalan Barış Manço

02.01.2020

Həmrəylik günü necə yarandı?

31.12.2019

Stalinin ən qəddar cəlladı – 30 min adama ölüm hökmü kəsən Ulrix

30.12.2019

BEYNƏLXALQ KİNO GÜNÜ 

28.12.2019

Qars şəhərini salmış qədim türk boyu - BULQARLAR

28.12.2019

Ermənilərin “Qarabağ” imtinası: “Arsax” nə deməkdir?

27.12.2019

Yalnız bir dəfə sevdi və heç vaxt ailə qurmadı – Qeyb olan şair

26.12.2019

"Ədəbiyyat Üfüqündə Doğan Günəş" adlı ədəbi-bədii gecə keçirilib.

26.12.2019

"Yeni nəfəs" qiraət müsabiqəsi təşkil olunub

25.12.2019

Elçibəyin iki müavini 22-ci dairədə rəqib olacaq...

24.12.2019

Prezident İlham Əliyevin doğum günüdür

24.12.2019

90 min Türk əsgərinin donaraq Şəhid olduğu - Sarıkamış faciəsinin ildönümüdür

23.12.2019

Qarabağ xanlığının bayrağı: bu haqda nə bilirik?

21.12.2019

Cahandar Bayoğlu: “Primakovların, qraçovların və barannikovların ölməsinə baxmayaraq, hələ də onların ruhlarına belə, xidmət edənlər var”

21.12.2019

Ölümün tez apardığı aktyor - Tunc Vəli, Brodyaqa...

20.12.2019

Tarixin ən pis adamları

19.12.2019

ORDA BİR KƏND VAR, UZAQDA...  ...Getməsək də, görməsək də,  O kənd - bizim kəndimizdir... O kənd - Böyük Qaraqoyunludur...    

18.12.2019

Xanım İsmayılqızı - Həyatın içi kimiyik,                                                   Dünyanın çölü kimi...

18.12.2019

Döyüşçü, hökmdar, məhkum və sürgün qadın

18.12.2019

Bir səhləb söhbəti... Söhbətləşdi: Dəli ceyran...

17.12.2019

Elçinin 9-cu sinif dəftəri... - Fotolar

17.12.2019

Elçibəyin silahdaşı bu dairədə yarışacaq

16.12.2019

Bu gün Xalq şairi Ramiz Rövşənin doğum günüdür.

15.12.2019

Müasir Azərbaycan ədəbiyyatı haqqında akademik nəşrlər buraxılır, orada Səfər Alışarlının adı olmur. Bu elə həmin şeydir...  - Səfər Alışarlı

14.12.2019

Ana, evdar qadın, jurnalist və siyasətçi – “Dəmir Ledinin” həyatı

13.12.2019

Mən zəmanənin Hüseyniyəm – Nəiminin ağrı-acı dolu vəsiyyətnaməsi – İlk dəfə

12.12.2019
Bütün xəbərlər