GÖYÇƏ MAHALI CİL KƏNDİ (Ərkacilli-Ərqavil)

Göyçə gölünün şərqində, Krasnoselo rayon mərkəzindən(indiki Çam-barak qəsəbəsi) 28 kilometr cənub-şərqdə, sahilə yaxın bir ərazidə yerlə­şən bu kəndin oğuz türkü tərəfindən binələşdirilmə tarixinin qədimiliyini etiraf etsələr də, erməni alimləri bu tarixi mümkün qədər yaxın zama­na çəkməyə müntəzəm cəhdlər etmişlər. Və bu cəhdlər o qədər gərgin və çılğın olmuşdur ki, erməni tarixşünaslığı hətta özü-özünü təkzib edən materiallar dərc etdirdiyinin fərqində olmamışdır.

Məsələn: Erməni So­vet Ensiklopediyasında(IX cild, səhifə 514) Cil kəndinin əsasının XII əsrdə qoyulduğu yazılsa da, Tarixi Abidələrin Qorunması və Bərpası üzrə Dövlət Komitəsinin rəsmi bülletenində(1965-ci il nəşri, səhifə 35) Cil kəndi ərazisindəki maddi mədəniyyət nümunələrinin eramızdan əvvəlki dövrə mənsubluğu birmənalı şəkildə qeyd olunur. Diqqət yetirdiyimiz ikinci məlumat həqiqəti, birinci isə ermənilərin qədim bir türk obasının tarixini öz xeyirlərinə təhrif etmək cəhdini əks etdirir. Bu isə o deməkdir ki, Cil kəndi Göyçənin ən qədim yaşayış məskənlərindən biridir və onun binələşmə tarixinin izlərini eramızdan əvvəlki dövrlərdə axtarmaq lazım gəlir.

1555-ci ilə dair sənədlərdə kənd Ərkəcilli(çox güman ki, bu topo­nim “ərkəc”+ “elli” leksemlərinin birləşməsindən yaranaraq, “tərs ərən­lərin eli”, yaxud da “ərkəclərin yurdu” anlamına gəlirmiş) kimi təqdim olunur və Səfəvi Azərbaycan dövlətinin Qarabağ (Gəncə) bəylərbəyliyinin inzibati bölgüsünə daxil olan Göyçə mahalı kəndlərindən biri kimi xarakterizə edilir. 1723-cü ildə osmanlılar Göyçə hövzəsinə tam nəzarət imkanı qazandıqdan sonra tətbiq edilmiş bölgüyə əsasən Cil kəndi İrəvan əyalətinin Dərəçiçək nahiyəsinin inzibati vahidləri sırasına daxil edilmiş­dir ki, bu reallıq da rəsmi mənbələrdə əksini tapmışdır. Belə ki, 12 aprel 1728-ci ildə Şah Əhməd Mehmet xan oğlu tərəfindən təsdiqlənərək tuğralanmış “İrəvan əyalətinin icmal dəftəri”nin 113-cü səhifəsində bu kənd “Zod kəndi yaxınlığındakı Məzrəə nahiyəsi ilə sərhəd bölgədə yerləşən Ərgəvil kəndi” kimi təsniflənir.

Həmin vaxt Məzrəə nahiyəsinin sərhəd­lərinin cənubda Qazanlıqdərədən(Gözəldərə) başlayaraq şimalda Ərdanuca(Ardanış) qədər olan böyük bir arealı əhatə etməsi reallığını nəzərə aldıqda söhbətin məhz Ərkəcilli kəndindən, 1828-ci ildən sonra İ.Şopenin məlumatsızlığı səbəbiylə ermənilər tərəfindən təhrif edilərək Cil kəndi kimi təqdim etdilən yurd yerindən getdiyinə şübhə yeri qalmır. Hə­min sənəddən o da bəlli olur ki, o zaman Ərgəvil kəndi timar qismində, yəni dövlət səlahiyyətlilərinin gəlirlərini təmin edən vergi ödəyicisi qis­mində Əhməd Osman oğlu adlı şəxsin mülkiyyətinə verilibmiş və kəndin illik vergisi 5675 ağça həcmində imiş. 1828-ci ildə yeni yaradılmış er­məni vilayətinin idarəçiliyinə verilənə qədər Cilin sırf türk kəndi olması­nı İ.Şopenin siyahıları da təsdiqləyir. Onun verdiyi məlumata görə, 1831-ci ildə Cildə 265 nəfər türk yaşayırmış. Erməni tarixçisi Z.Korkodyanm rəsmi sənədlərə istinadən verdiyi məlumata görə, bu göstərici 1886-cı il­ də 587, 1904-cü ildə 975, 1914-cü ildə 1035 nəfər olmuşdur.

1919-cu ilin martında Cil üç tərəfdən Basarkeçər, Çubuxlu və göl tərəfdən hücuma məruz qalmış, təxminən 12 gün davam edən şiddətli döyüşlərdən sonra əhali kəndi tərk edərək Şahdağ aşırımı ilə Azərbaycanın Gədəbəy rayo­nuna keçmiş, boş qalan kənd isə erməni quldurları tərəfindən talan edilə­rək yandırılmışdır. 1922-ci ildə kəndə qayıdanların sayı 697 nəfər, yə­ni 1914-cü ildəki əhalinin yarısı həddində olmuşdur. 1930-cu ildə so­vetlərin tətbiq etdiyi yeni inzibati strukturlaşmaya görə Cil kəndi Basar­keçər rayonunun inzibati ərazisinə daxil edilmiş; 1937-ci ildə isə yeni yaradılmış Krasnoselo rayonunun inzibati idarəçiliyinə verilmişdir. 1931-ci ildə kənd əhalisinin sayı 1041, 1979-cu il siyahıyaalınmasının nəticələrinə görə isə 1490 nəfər idi. 1988-ci ildə Ermənistan dövləti tə­rəfindən həyata keçirilən soyqırımı zamanı kəndin bir sakini 1911-ci il təvəllüdlü Mustafayev İbrahim Məmməd oğlu döyülərək qətlə ye­tirilmiş, 1800 nəfər əhali məcburiyyət qarşısında qarlı dağ aşırımları ilə Azərbaycan ərazisinə keçmişdir. Kəndin adının dəyişdirilməsi barədə məlumat yoxdur.

Tədqiqatçı-jurnalist: Salman VİLAYƏTOĞLU.

Təqdim etdi: İlqar İSMAYIL