“Kitabi-Dədə Qorqud” dastanlarında və Azərbaycan dilinin Krasnoselsk şivələrində bəzi leksik paralellər

20:00 / 08.02.2019

“Kitabi-Dədə Qorqud” dastanlarında və Azərbaycan dilinin Krasnoselsk şivələrində bəzi leksik paralellər Telman Kazımov, filologiya elmləri namizədi.

Başı qanlar-qadalar çəkmiş, çox qovğaların həm iştirakçısı, həm şahidi olmuş, ulu Göyçənin bir parçası olan bu kəndin də hər daşının altında bir tarix yatır, hər qarış torpağında sinəsi sözlü-söhbətli bir ozan duyulur. Oğuz igidlərinin və ozanların gəzib dolaşdığı, saz tutub, söz qoşub, at oynatdığı ulu Göyçə torpağı “ Kitabi-Dədə Qorqud”da da təsvir edilən oğuz ellərinin məskəni olmuşdur. Bunu biz dastanın dilində də açıq-aşkar görürük. Fikrimizə aydınlıq gətirmək üçün Telman Kazımovun aşağıdakı məqaləsinə nəzər yetirmək yerinə düşər. Hər hansı bir dilin tarixini öyrənərkən, xüsusən müəyyən dövrlərin yazılı mənbələrində təsadüf olunan bir sıra xüsusiyyətləri araşdırmaq üçün şivə materialları ilə yazılı mənbələrin materiallarını tutuşdurmaq zəruridir.

Bu baxımdan Azərbaycan dilinin qədim abidəsi sayılan “Kitabi-Dədə Qorqud” dastanlarının dilinə nəzər saldıqda dastanların leksik tərkibi ilə Krasnoselo rayonu Azərbaycan şivələrinin leksikası arasında bir uyğunluq nəzərə çarpır. Dastanda elə söz birləşmələrinə, ifadələrə və frazeoloji vahidlərə rast gəlirik ki, cüzi dəyişiklikləri nəzərə almasaq, bunlar demək olar ki, olduğu kimi Krasnoselo rayonu Azərbaycan şivələrində də işlənir. Məsələn, evini nəzarətsiz qoyub gedən qadının evinə qayıdandan sonra hirslənib qonşusuna dediyi, “ölmə, itməmi yetmişdim, bilmirdinizmi axşam gənə bu xaravıya ələjəm, nolardı, qonşu döydünüzmü, məm öymə də bir baxseydınız”,- sözləri dastanın müqəddiməsində Dədə Qorqud dilindən ozanın söylədiyi sözləri xatırladır: “Ölməyə-itməyə getmişdim? Yatacaq yerim yenə bu xaraba olasıydı. Nolaydı mənim evimə bir ləhzə baxaydınız!”. Şivədəki bir sıra alqış və qarğışlara da dastanın dilində rast gəlirik: Məsələn: heç otun pitif, suyun axmasın. Nə Qazlıq dağı, axar sənin suların Axar ikən axmaz olsun! Bitər sənin otların, Qazlıq dağı Bitərkən bitməz olsun!

Yaxud:Əməli əğinə dolaşsın, döyranın dönsün (çarxın dönsün), başınnan qada bala əysik olmasın, yolun yomrulsun. Ajalın güjdü gəlsin. Ey əməli azmış, feli dönmüş, qadir allah ağ alnına qada yazmış! Ayaqlılar buraya gəldiyi yox. Ağızlılar bu suyumdan içdiyi yox. Sənə nə oldu? Əməlinmi azdı? Felinmi döndü? Əjəlinmi gəldi?.

“Kitabi-Dədə Qorqud” dastanlarının dilində işlənən sözlərin bir qismi müasir ədəbi dilimiz üçün arxaik (qədim) olub, Krasnoselo rayonu Azərbaycan şivələrində fəal şəkildə işlənirsə, digər bir qismi ilkin mənasından uzaqlaşmış, fonetik və semantik dəyişikliyə məruz qalaraq, yeni məna çaları qazanmışdır. Belə sözlərdən bir neçəsinə nəzər salaq: Güələmək- yemək, çeynəmək; Savax güələdiyinnən axşama qalır. Güələmək felinə dastanda “güvəzləmək” şəklində və eyni mənada təsadüf edirik: ... Sabahdanca yerindən uru durar, əlin-üzün yumadan doqquz bozlamac ilən bir güvələk yoğurd güvəzlər, doyunca tıxabasa yeyər, əlin böyrünə urar, ayıdar...

On,armax feli Krasnoselo rayonu Azərbaycan şivələrində yaxşılaşmaq, sağalmaq, düzəlmək mənalarında işlənir: Bir sınıxçı gəldi, uşağın qılçını sarıdı, bir aydan sonra uşağın qılçı on, arıf sapasağ oldu. Dastanda on,armax felinə “önəldi” fonetik tərkibində və eyni mənada rast gəlirik: Oğlanın qırx gündə yarası önəldi, sapasağ oldu. Darımax feli sıxışdırmaq, gözümçıxdıya salmaq mənasını daşıyır. Bir qəriv adammız var, onu da darıyıf kətdən çıxartmağ isdiyillər.

Bu söz “Kitabi-Dədə Qorqud” da həmin mənada işlənir: Səni yağı nə yerdən darımış, gözəl yurdum?! Sinirrəməx feli boynundan tutmaq, boynundan yapışmaq mənasındadır: Bunu eşidən sat nəçənnix məni də, yanımdakı kişiyi də sinirriyif dama saldı.Sinirrəməx feli dastanda da eyni mənada işlənir. Otağın önündə girişi gərdi, keyiki sinirlədi.

Ənrəməx feli uçub-tökülmək, nərə çəkmək, kükrəmək, coşmaq mənalarını daşıyır: Göy elə şaqqıldadır kın, elə bil dam ənrədi.

Dastanda bu söz inrədi formasında və coşmaq mənasında işlənmişdir: Dəvə kimi kükrədi, aslan kimi inrədi. Krasnoselo rayonu Azərbaycan şivələrində işlənən maraqlı sözlərdən biri də sıxdamax felidir: Gündə ağlıyıf sıxdamaxnan keşmiş işə mən neynim? Bu söz dastanda da həmin mənada və sıqlamaq şəklində işlənmişdir:

“Yolun qıyısın alıb oturdu, ağladı, sıqladı”. Həmin felə sıgda şəkilində türk dillərinə aid qədim yazılı abidələrdə də “ bərkdən ağlamaq” mənasında rast gəlirik. Bu fel V.V. Radlovun lüğətində də sıglamak, sıgtamak və sıqtamaq şəklində və həmin mənada qeyd edilmişdir. Yuxarıdakı cümlənin tərkibində işlənən “qıyı” sözünə şivədə bir ifadənin tərkibində “ağızın qıyısı” şəklində rast gəlirik: Ağzınnan bir də yalan söz çıxsa, əlini at, ağzının qıyısını çək cır.

Bu söz “Kitabi- Dədə Qorqud”da da “yolun qıyısı”, yəni yolun qırağı, kənarı mənasında işlənir. Sərp-sıldırım; Sərp yerə heş keçi də çıxammır. Sərp sözü dastanda da eyni mənada və eyni şəkildə işlənmişdir: “Sərp qayalar oynamadan yer obrildi”. “Qaralı-göylü qal”,- ifadəsi dırnaqla sifətin cırılıb göyərdilməsi, qaraldılması və yas zamanı qara paltar geyilməsi ilə izah olunmalıdır. Şivədə bu ifadə qarğış məqamlarında işlənir: Səni görüm qaralı-göylü qal, əlin-üzün qannı qalsın!

Dastanda: “Baxdı gördü qız qardaşları qaralı-göylü (bir arada) otururlar".

Krasnoselo rayonu Azərbaycan şivələrində təsadüf olunan qırnax, qırnıx sözləri təhqir məqsədilə deyilir və “o kimdir?” ifadəsi ilə bir mənada işlənir: O nə qırnaxdı kın, mən öydə olmuya-olmuya məm öyümdə vəkilliy eliyir?

Yaxud: O nə qırnaxdı kı, hər şeydən ötəri ona ağız açırsan? Dastanda qırnaq sözü “qaravaş, kəniz” mənasında işlənir: Qırx baş qul, qırx qırnaq oğlu Uruz başına azad elədi.

Şivədə qırnaq sözünün təhqir mənasında işlənməsi yəqin ki, vaxtilə qula, kənizə alçaq nəzərlə baxılması ilə əlaqədardır. Misallardan aydın olur ki, “Kitabi-Dədə Qorqud” dastanlarının dilində təsadüf olunan ayrı-ayrı sözlər Krasnoselo rayonu Azərbaycan şivələrində öz izini saxlamışdır. Şübhəsiz ki, bu uyğunluqlar dastanda cərəyan edən hadisələrin bir qisminin də (IV və X boy) Göyçə mahalı ərazisi ilə bağlı olduğunu güman etməyə əsas verir.

Mənbə: Əli Vəliyev, Vaqif Kərim.

"Göyçə mahalının Ardanış kəndi" kitabı


Etiket:
Xəbərlər

Ermənilərin çeçenlərə tarixi zərbəsi: Urartu oğurluğu

20.02.2019

Zəki İslamın şeirləri

19.02.2019

19.02.2019

Fəlsəfə - Aşiq buddistlər

19.02.2019

YAXIN NƏŞR TARİXİNİN TƏDQİQİ “BOZ OĞUZ” nəşriyyatı – LEYLA ABASOVAnın təqdimatında

18.02.2019

“...Qırmızı koftalı, yaşıl tumanlı...” — Xan Şuşinski bayrağımızı gizli musiqi ilə vəsf etmişdi

18.02.2019

Məcnun Göyçəlinin şeirləri

16.02.2019

Türkün ari-slavyan sivilizasiyası qarşısındakı rolu

16.02.2019

Avropalı alimlərdən ŞOK ARAŞDIRMA: Qafqaz xalqları Amerika və Avropa ilə qohumdur

15.02.2019

HƏRBİ HƏKİMLİYİN KAMİL ZİRVƏSİ

14.02.2019

Balaca İsmayılın böyük istedadı

13.02.2019

Azərbaycan türklərinin Qızılbaşlar imperiyası fars dövlətinə necə çevrildi? –"REGNUM"UN ARAŞDIRMASI

12.02.2019

İstedadlar sorağında  - Rəşid Bərgüşadlı

12.02.2019

Eynulla Sadıqın şeirləri

11.02.2019

Adı dillər əzbəri olan, oğlunu vaxtsız itirən Ağ Aşıq Allahverdi

11.02.2019

11.02.2019

Qədim Azərbaycan şəhəri olan İrəvanın əhalisi

11.02.2019

Bir-birinin ətini yeyən məhbuslar, qan dolu otaqda dəhşətli 15 gün – FOTOLAR

09.02.2019

1988-1989-cu illər deportasiyası

09.02.2019

“Kitabi-Dədə Qorqud” dastanlarında və Azərbaycan dilinin Krasnoselsk şivələrində bəzi leksik paralellər

08.02.2019

Şükriyyə: Bədənini murdarlayıb namusunu zabitlərdən qoruyan qadın...- ARAŞDIRMA

08.02.2019

Tarixin iki türk sərkərdəsi — Çingiz xan və Əmir Teymurun fərqləri

07.02.2019

Ermənilərin qorxulu kabusu: Təkbaşına hücum…

07.02.2019

İstedadlar sorağında - İlahə İmanova

06.02.2019

Ardanış haqqında tarixi oçerk

06.02.2019

Görməsə də, əli ilə atasının məzarına toxunurdu — Hacı Zeynalabdinin qızına 6 il baxmış şəxsdən açıqlamalar - FOTOLAR

06.02.2019

Əli Məhərrəmovun şeirləri

05.02.2019

Göyçə nisgili, Göyçə dərdi

05.02.2019

Mübarəksən, cənab Leytenant

03.02.2019

İsmixan Didərginin şeirləri

02.02.2019

Nəvai yaradıcılığında Nəsimi obrazı VƏ YA ÖZBƏK ƏDƏBİYYATI SƏHİFƏLƏRİNDƏ NƏSİMİ İZLƏRİ

02.02.2019

ISSIQ YAZISI

01.02.2019

Şeyx Şamil

01.02.2019

Rüstəm Dastanoğlu: " Göyçənin özü böyük bir akademiya idi. Aşıq Ələsgər də o akademiyanın ən parlaq məzunu oldu."                                                                                  1-ci hissə                                                 

31.01.2019

Rəsulzadədən sitatlar

31.01.2019

Yusif Bayramov əzəməti

30.01.2019

Ermənistanın ərazisində qalan Zəngəzur tarixi Azərbaycan torpağıdır

30.01.2019

Əmir Teymurun lənətinə uğrayan Stalinin qorxusu və çaşqınlığı…

29.01.2019

USTA ABDULLANIN ƏXLAQİ-DİDAKTİK ŞEİRLƏRİ

29.01.2019

Fəlsəfə - Bertrand Rassell

29.01.2019

DİL FAKTLARININ DAXİLİ MƏZMUNU VƏ BƏDİİ HƏQİQƏT

28.01.2019

İstedadlar sorağında - Qafar Şövqi

28.01.2019

Xəyanəti unutmayan və bağışlamayan KQB-nin qisası – Kəşfiyyat sirləri

28.01.2019

Düşmənin qorxulu röyası

26.01.2019

Unudulmaz izlər - Firudin bəy Köçərli

26.01.2019

Bakını və Türkiyəni gizli dinləyən kəşfiyyatçı qadının sensasion hekayəsi

25.01.2019

Unudulmaz izlər - Hacı Zeynalabdin Tağıyev.  

25.01.2019

Tarixdə baş vermiş qəribə müharibələr

25.01.2019

Səyyarə Məmmədlinin şeirləri

24.01.2019

Ağa Məhəmməd Şah Qacar haqqında bilmədiklərimiz...

24.01.2019
Bütün xəbərlər