TANRI MİSKİNİ –HAQQ CARÇIS

13:08 / 30.10.2018

Miskin Abdalın yaradıcılığının, bütövlükdə, sufizm epoxası
konteksində araşdırılması isə öncə onunla şərtlənir ki, hər bir
dövrün insanı mütləq öz fəaliyyətində hakim dünyagörüşün
diktəsi altında olur.

 

Türkün mənəvi-əxlaqi, dini-ruhani, elmi-irfani, ədəbi-ictimai,
sosial-mədəni dəyərlərinin mürəkkəb sintetik vəhdətinin
ən optimal reallaşma faktı kimi Miskin Abdal şəxsiyyəti nadir
simalardandır. Beş əsrdən artıqdır ki, onun mənəvi dünyasından
gələn tükənməz enerji bir qaynaq olaraq özündən sonrakı
dövrlərin ədəbi mühitini həyat işığı, ilahi eşq fəlsəfəsi və
coşгun könül tərənnümləri ilə qidanlandırıb; sufi aşıq olaraq
sazın funksional imkanlarından da maksimum istifadə etməklə
Məhəbbətin Eşqə, Təmizliyin Saflığa, Ehtizazın Ekstaza,
İdrakın Vəhyə çatmasını, Kamilliyin Həqiqətə çevrilməsini öz
müdrik şəxsiyyətində və zəngin yaradıcılığında mükəmməl
şəkildə təqdim edə bilib. Bu böyük şəxsiyyətin həyatı, fəaliyyəti,
xüsusilə, ədəbi yaradıcılığı və sənətkarlığı demək olar ki,
öyrənilməyib. Miskin Abdalla bağlı elmi araşdırmaların məhdudluğunu
da nəzərə almaqla sözügedən şəxsiyyətin və onun
çoxistiqamətli fəaliyyətinin aşağıdakı kontekstlərdə öyrənilməsi
vacibdir:
1. Miskin Abdalın şəxsiyyəti;
2. Miskin Abdalın sosial statusu;
3. Miskin Abdalın sufi statusu;
4. Miskin Abdalın sənətkarlıq fəaliyyəti;
5. Miskin Abdalın siyasi fəaliyyəti.
Miskin Abdalın yaradıcılığının, bütövlükdə, sufizm epoxası
konteksində araşdırılması isə öncə onunla şərtlənir ki, hər bir
dövrün insanı mütləq öz fəaliyyətində hakim dünyagörüşün
diktəsi altında olur. Ədəbi yaradıcılıq da birbaşa dünyagörüşlə bağlı hadisədir. Həmin dövrün (XV-XVI əsrlər) hakim dünyagörüşü
ortodoksal islamın və sufizmin əsas müddəaları və
təməl prinsipləri ilə şərtlənir.
İslamın əsas müddəası – ’’Allahdan başqa allah yoxdur”
(La ilahə illəllah) bütün müsəlman arealında dominant tezis
««Təsəvvüf – sufilik hər bir yüksək xasiyyətə yiyələnmək, hər bir
naqislikdən uzaqlıqdır» (Əbu Mühəmməd Cəriri).
Təsəvvüf sürəkli şəkildə Allaha ehtiyac və bu ehtiyacı ödəmək hissi
və yoludur. Təsəvvüf yolunda birinci mərhələ elm, ikinci mərhələ əmək,
üçüncü mərhələ ilahi vergidir. Elm muradı aşkar edir, əmək tələbi müəyyənləşdirir,
ilahi vergi isə ümid qayəsinə çatdırır. ’’Dünya ilahi vücudu
əks etdirən güzgüdür, dünya zahiri cəhətdir. Həqiqətə çatmaq üçün zahiri
cəhətdən üz döndərib, şəxsən mövcudluqdan xilas olmaq lazımdır. Sufilərə
xas olan vəcdə gəlmək meyllərinin məntiqi inkişafı belədir”.
Sufi yolu – Ali həqiqət axtarışı yoludur. O, bu yolu başa çatanda özü
olur, müstəqil olur. Yəni onun məqsədi əslində özünə çatmaq, özünə qovuşmaqdır.
Materializmcə, dünya göründüyündən artıq deyil. Dünya dünyayla
məhduddur, bəsitdir. İdealizmcə, dünya dərk olunduqca böyüyür, ülviləşir,
müqəddəsləşir. Dünya dünyadan kənara çıxır. Sufi təfəkkürü mateialist
dünyasından doğan idealist dünya mənasını, yəni Ağılla Ruhun
qovuşuğunu təsdiqləyir. Əslində, dünyanın mahiyyətini dərk etməyincə,
idrakın sonuncu mərhələsinə – Haqqa yetişmək mərhələsinə çatmaq olmaz.
Bu məqamda dərk olunmuş dünyanın mənasının özündən böyüklüyü
görünür və Haqqa yetişdə Ali Vəcd, Ali Ehtizaz, İlahi Vəhy iqtidarına
sahib olunur.
Sufi fəlsəfəsi insan aqibətini şərh, təhlil və təyin edən müdriklikdir. Bu
fəlsəfi cərəyan təkcə araşdırılmalı deyil, inkişaf etdirilməlidir. Bu təfəkkür
insanı fasiləsiz olaraq İdeala – Haqqa yaxınlaşdırır. Ruh dünyaya sığmır,
dünyadan yüksəkdə dayanıb, onun mənasından danışır. Bu fəlsəfədə
Haqq arzu olunanın, istənilənin Ali Təzahürüdür.
Təsəvvüf 4 mərhələdə, 40 məqamda Məqsədə gedən yoldur:
1. Şəriət;
2. Təriqət;
3. Mərifət;
4. Həqiqət

Birinci mərhələdə din tərəfindən qəbul edilmiş qanun və vəzifələr yerinə
yetirilir. İnsan bu mərhələ iiə özünü nizamsızlıqdan qurtarır.
Əslində şəriətin müəyyən dərəcədə gətirdiyi xof – əqlin xilafınadır. O,
hər şeyin səthini duydurur. Şəriət özü insanı zahiri davranış vasitəsi ilə
Allaha sevdirən bir yol kimi – mistik xəyalpərvərlik, ekstaz və vəcd vasitəsi
ilə Allaha yaxınlaşdıran digər yolun – Təriqətin on mərhələsi deyil,
əksidir, qarşıduranıdır. Şəriətin şərtləri – iman, elm, namaz, zəkat, oruc,
həcc, cahad, sünnət, şəfqət, heyz və cinsi əlaqələrin haramlığı, naqislikdən
xeyir əmələ yetməkdir və s.
Bəktaşilik təriqətinin ideoloqu – orden başçısı Hacı Bəktaşi Vəli, qulun
Tanrıya yetişdiyi qırx məqamı bu cür sistemləşdirmişdir.
İkinci mərhələ sufizmin əsas, mənəvi cəhətdən artma, daxili özüylə
döyüş mərhələsidir. Təriqət yol deməkdir. Yolun uzunluğu təsəvvüf yolçusunun
öz qüdrətindən asılıdır. Təriqət hallar və məqamlar silsiləsində
bütövləşir.
Məqam – kamillik mərtəbəsidir.
Hal – hər bir məqamı, mərtəbəni tamamlayan, yolçunu yeni məqamlara
hazırlayan və nəhayət, Haqqa qovuşduran ilahi vergidir. Hal qəfil gəlir,
ani olur. Məqam sabitdir, tam psixoloji vəziyyətdir.
Özünəhesabat, özünənəzarət və daxili müşahidə – hal və məqamlardır.
Sührəverdiyə görə, hər hansı bir halın məqama çevrilmək imkanı var.
İlahi vergilər tükənməzdir, məhdudluq yalnız onun hər bəndə tərəfindən
qavranılmasıdır. Sufi o qədər kamilləşməlidir ki, sağkən təlqin və hallarla
öz Ruhunu öz cismindən çıxarmağı bacarsın!
Təriqət – təmizlənmələr, təblər, vəhylər silsiləsidir. Sufi mütəfəkkir
Əl-Qəzalı deyirdi: ’’Şəriətə hamı əməl edə bilər. Əsl çətin yol təriqətdir.
İnsan öz nəfsini paklaşdırdıqdan sonra yeni bir məqama qədəm qoyur –
sidq və səmimiyyət zirvəsinə yüksəlir.
Təriqətin şərtləri – bəd əməllərə tövbə, mürid olmaq, təraş və sufilərə
xas birçək, geyim – xirqə, nəfssizlik, məqam sahibi, məhəbbət sahibi olmaq,
eşq, şövq, səfa, fakirlik yiyəsi omaq, dərviş geyimləri – səccadə,
təsbeh, iynə, əsa və s. özündə gəzdirmək, ümid etmək, paklanmaq və
sаirdir.
Bu mistik yolda sufilərin özünü təhsili – hücrə mehrab üsulu əvəzsizdir.
Özünütəhsil fərdi proses olmalıdır. Zahiri təhsil ixtisasçılığa xidmət
edir. Heç bir məktəb İnam, İdrak, Mənəviyyat, İradə vermir. Özünütəhsil,
özüylə döyüş əsl Kamil İnsan yaradır. Sufizm təriqətində İnsan şəraitdən
güclüdür. Ən pis şəraitdə ən yaxşı İnsan olmaq olar. Özüylədöyüşün son
nəticəsi Saflıq gətirir. Əsl sufinin Mahiyyəti Təzahürünə bərabər olmalı, mənəviyyatı Əməllərində zöhr etməlidir. Sufilər yaradıcılığı mövcudluğa
bərabər olanlardır. Şah Xətai kimi! Şeyx Şamil kimi!
Təriqət yolçusu şəhvətin cismani nəşəsevərliyindən xilas olmalıdır.
Eşqi ülviləşdirib cismanilikdən çıxarmalıdır. Eşqin İlahi mahiyyəti onu
sarsıtmalıdır. Gözəlliyi ilahiliyin cismani təzahürü kimi müqəddəs saymalıdır
(Nəsimi Aşiqliyi ilə Vaqif şəhvaniliyi hüdudsuz ayrılıq təşkil edir. Çünki,
Nəsimi sufi-hürufidir!) Gözəlin köynəyinə Kəbə örtüyü kimi səcdəyə
duran Ələsgər bu Eşqin abdalı, quludur. Təriqət yolçusu gözün gördüyü
zahiri gözəllikdə, idrakın sevdiyi daxili gözəlliyin vəhdətini axtarmalıdır.
Üçüncü təsəvvüf mərhələsi mərifət adlanır. Nadan şərçilər sufilərin
hadisəyə passiv, hərəkətsiz münasibətini, bütün ümidləri taleyə, təvəkkülə
bağladıqlarını bildirir, sufizm yolçularını fatalist, mütləq zərurəti Allaha
bağlayan, ’’bəlaya aşiq olan” fanatiklər, dəlilər adlandırırlar. Dayazlar,
mahiyyətsizlər, – kamil sevgini, kamil təfəkkürü olanları, ’’mərifət elmindən
dolu” olanları dəli – məcnun adlandırırlar. Füzuli deyir:
Eylə sərməstəm ki, idrak etməzəm dünya nədir?
Mən kiməm, saqi olan kimdir, meyi-səbha nədir?
Ağlın, idrakın bu ucalığında onun anlayıb-bilmədiyi şeylər həmin xırdalar,
xəbərsizlər, nadanlar, mərifətsizlərdir. Füzuli öz məcnunluğuyla
dayazlıqları rədd eləyir. İnsanda fikri qüvvə yoxsa, təhlil, tədqiq haradan
olsun? Müdrikliyi, müdrik kəlamı pisləyən adam üzürlüdür, neynəsin,
anlamır, ona qaranlıq görünən hər şeyi pisləyir. Mahiyyəti tam Təzahürə
çevirmək istəyən Sufi, mühitə – həyatlaşmağa uyğunlaşmaya meylli olan
mühitə qarşı durmalı, bu mühitdən imtina etməlidir. Mərifət məqamları
daxili təkan və bu mübarizədə qüdrət və iradə tərbiyə edir.
Mərifət məqamlarında Sufi daxilindəki miskinliklə, zəlilliklə, köləliklə
döyüşüb Tanrı miskininə, Tanrı quluna, İlahi Eşq xəstəsinə çevrilir.
Özünü dərk edən Sufi deyir: ”Mən dünyaya yeyib-içməyə, nəsil artırmağa,
ölməyə gəlməmişəm. Mən mənim dünyamı dərk edib, Ali İnsani
Kamilliyə çatıb, sonsuz olmağa, müqəddəsləşməyə – Aqibətim deyirəm.
Mərifət mərhələsi ilahi güc və bilik verir.
Sonuncu – 4-cü mərhələdə təsəvvüf yolçusu Ucalar Ucası qarşısında
zərrəyə döndüyünü və bu Ucalığın bir zərrəsi olduğunu dərk edir, sirlər
onun qarşısında pünhanlığını itirir, kamilliyə-pirliyə yetişən sufi ’’mülk
sahibinin ətəyinə üz qoyur”, işıqlanır, nur saçır, vəhylər, ehtizazlar, vəcdlər
içində Bəxtiyarlığa və Sonsuzluğa qovuşur. O, İlahi Eşqinə minacatlar
deyir. İlham bədahətən, fasiləsiz çuğlayır onu. Bu, Həqiqətə qovuşma
mərhələsinin möcüzələridir.

kimi qəbul olunur. Sufi redaksiyası isə Тanrıya (Аllaha) münasibəti
”Allahdan başqa heç nə yoxdur” müddəasında ifadə
edərək, hər şeyin Оndan yarandığını və hər şeyin Оna
dönəcəyini (İnna lillahi və inna ileyhi raciun), məhz, ’’Qurani
Kərim”in özündən çıxış etməklə din üzərində, onun əsasında
fəlsəfə yaratdı. Bu fəlsəfəyə görə, Tanrıya qovuşmaq,
(Vəhdəti-vücud) onda ərimək (fənafillah), mürəkkəb vəhdətin
– tamın üzvi hissəsinə çevrilmək üçün ürfani davranışların
xüsusi funksional modelləri, təlimləri və qaydaları vardır. Sufi
kontekstində ’’miskinlik və аbdallıq” da xüsusi ruhani davranış
kateqoriyaları kimi çıxış edir. Bu kateqoriyaların bir şəxsiyyəti
ad səviyyəsində simvollaşdırması iki kateqorial istilahın bir
şəxsiyyətə rəmzləşdirməsi (iki kateqorial terminin bir şəxsiyyətə
aid olması) o deməkdir ki, həmin kateqoriyaların (’’miskinliyin”
və ’’abdallığın”) həm sosial kontekstdə, həm də mətn
kontekstində xüsusi differensial funksional semantikası vardır.
Funksional semantika iyerarxiya təşkil etmir. Yəni ’’miskinliyin”
və ’’abdallığın” işarələdiyi anlayış, məna, bir-birini əvəz edə
biləcək vahidlərin münasibəti (paradiqmatik münasibət) səviyyəsində
deyildir. Əksinə, onlar arasında ardıcıllıq (sintaqmatik
münasibət), səbəb-nəticə (determinativ) əlaqəsi vardır. ’’Fənafillah”
səviyyəsinə yüksələn, ali məqama yetişən Miskin Abdal
Tanrı həqiqətini anlamaq yolunda ’’miskinləşmiş”, ’’qullaşmış”,
’’zəlilləşmiş”, haqq carçısına çevrilərək ’’Abdal” adını almışdı.


(Hüsеyn İsmаyılоv, «Miskin Abdal” kitabı – Bакı, 2001)
Xirqə geyinmiş, adi insani tələblərdən belə, rifahından, dünyəvi həzzlərdən
imtina edən təriqətçinin özündən keçməsi – özündən yüksəkdə
zühur etməsinə gətirib çıxarır. O, özündən kənardakına can ataraq, özünü
cismani əzablara salır və bu əzablar – ’’bəlayi eşq” ona həzz verir. Haqq
Aşiqinin istedadı, fədakarlığı, əzab və işgəncəyə tab gətirməkdir. Göysevər
Aşiqin Həqiqəti – О, göylər Sahibinə qovuşmaqdır.» (Hacı Bəktaşı
Vəli ’’Məqalət”, Ankara, 1990. Z.C.Məmmədov «Azərbaycanda XI-XIII əsrlərdə
fəlsəfi fikir”, Bakı 1978).

Tofiq Hüseynzadə "Səfəvilərin böyük övliyası-Miskin ABDAL" kitabından


Etiket:
Xəbərlər

Aktrisa ilə evlənib, onu kinoya həsrət qoyan REJİSSOR

23.08.2019

Qul kimi ölən sultan, sultan kimi ölən qul - TARİXİ FAKT

22.08.2019

Yaşamaq üçün özgə həyatını yeyirik - Vislava ŞİMBORSKAYA

22.08.2019

Çingiz xanın çadırına zəncirlənən qadın sultan - TARİXİ FAKT

21.08.2019

Reyxstaqa qədər döyüşən aktyor - Hüseynağa Sadıqovun ömrü boyu unutmadığı dəhşətli EPİZOD

20.08.2019

Toni Morrison əfsanəsi

20.08.2019

Azərbaycan dili aşiqlərin dilidir... -Buludxan Xəlilov, filologiya üzrə elmlər doktoru, professor

19.08.2019

Fətəli xan Xoyski - Erməni gülləsi ilə arxadan vurulan Azərbaycanın ilk Baş naziri

19.08.2019

Gec deyil... - Oqtay Rzanın - ŞEİRLƏRİ

18.08.2019

Xəlil bəy nə zaman vəfat edib? - Övlad acısı, ağır xəstəlik

18.08.2019

Aman Allah 

17.08.2019

ADIYAMAN

17.08.2019

Kiçik Vyetnam böyük Çinin burnunu necə “ovdu”? - 28 günlük müharibənin tarixi

16.08.2019

Əli bəy Hüseynzadənin açılmayan sevgi məktubu - Mətn

15.08.2019

REY BREDBERI  “Dəryaz” 

14.08.2019

Onun həyatındakı qadınlar ya dəli oldu ya intihar etdi - Pikasso

14.08.2019

Tuvalılar Böyük Vətən Müharibəsində

12.08.2019

Oğuzlar və Türk kimliyi - Cahandar Bayoğlunun elmi məqaləsi

11.08.2019

Ən qədim insanların 500 min il əvvəl Naxçıvanda yaşadıqları təsdiqləndi

10.08.2019

“Yeni Gundem” İnformasiya Agentliyinin 2 yaşı tamam olur.

10.08.2019

Böyük Nərimanlılar silsiləsindən - Şair Şahmalı Əliyev  Bəlkə qala sözüm, dünya.  

09.08.2019

Uşaq yaşlarından məhkum olan görkəmli jurnalistimiz

09.08.2019

Vampirlər həqiqətdirmi? – İlginc faktlar

08.08.2019

MƏCNUN GÖYÇƏLİ RÜBAİLƏRİ

08.08.2019

Şadlinskilər

07.08.2019

Yazıçı olmaq istəyənlərə Stefen Kinqdən 22 vacib məsləhət

06.08.2019

Atasından miras qalmış taxta 52 il sahib çıxmış hökmdar

06.08.2019

Xəstəsinin evinə bazarlıq edən həkim – MARAQLI ADAM

05.08.2019

General Sisianovun erməniləri “İT” adlandırdığı 214 illik tarixi məktubu  

04.08.2019

Mən də ölülərin xalq şairiyəm - Telman Hüseyn Anadilin şeirləri

03.08.2019

Misir fironları əslən qafqazlıdır - Alman alimlərindən sensasion tədqiqat

03.08.2019

TİTANİK GƏMİSİ HAQQINDA BİLMƏDİYİNİZ BÜTÜN MARAQLI MƏLUMATLAR BİR ARADA

02.08.2019

Qan içində sevgi, 27 illik həsrət, “məni öldür, get...” - FİLM KİMİ HEKAYƏT – VI HİSSƏ - SON - VİDEO

01.08.2019

Qan içində sevgi, 27 illik həsrət, “məni öldür, get...” - FİLM KİMİ HEKAYƏT - V HİSSƏ

31.07.2019

Ərəb Əmirliklərində çalışan xanım alimimiz: Hər il  28 Mayla bağlı müsabiqə keçirir, tələbələri milli hədiyyələrlə mükafatlandırıram  

31.07.2019

Qan içində sevgi, 27 illik həsrət, “məni öldür, get...” - FİLM KİMİ HEKAYƏT - IV HİSSƏ

30.07.2019

Böyük rəhbərə son dəfə qurban gedən kiçik adamlar.

30.07.2019

Qan içində sevgi, 27 illik həsrət, “məni öldür, get...” - FİLM KİMİ HEKAYƏT - III HİSSƏ

29.07.2019

Tanrının “Oxu” təlimi

29.07.2019

Qan içində sevgi, 27 illik həsrət, “məni öldür, get...” – FİLM KİMİ HEKAYƏT – II HİSSƏ

27.07.2019

Qan içində sevgi, 27 illik həsrət, “məni öldür, get...” – FİLM KİMİ HEKAYƏT – I HİSSƏ

26.07.2019

Qondarma bəylər

25.07.2019

Eldar Baxış oğlunun cəsədi qucağında evə keçdi – Hadisənin şahidi yazır...

25.07.2019

ƏLİBALA HACIZADƏ: HEÇ NƏ ƏZİZ DEYİL XATİRƏN QƏDƏR

24.07.2019

26 il Ağdamsız

23.07.2019

BÖYÜK NƏRİMANLI SİLSİLƏSİNDƏN YAZIÇI, PUBLİSİST QƏDİR ASLAN 
 

22.07.2019

Azərbaycan mətbuatı-144

22.07.2019

“Rəvan” sözünün əvvəlinə “i” hərfi əlavə olunaraq “İrəvan” adı əmələ gəlmişdir

20.07.2019

"Deportasiyadan Etnik Təmizləməyə Gedən Yol" adlı sənədli filmi ictimaiyyətə təqdim olundu.

19.07.2019

Oğlunun ölümündə özünü günahkar bilən ateist Xalq şairi- Maraqlı Faktlar

18.07.2019
Bütün xəbərlər