Ağa Məhəmməd Şah Qacar haqqında bilmədiklərimiz...

12:00 / 24.01.2019

Ağa Məhəmməd Şah Qacardan tarixi məlumatlar çoxdur. Şişirtməsi də var, səhvi də var, qərəzlisi də var və nəhayət doğrusu da var. O, şahlıq taxtına əyləşər-əyləşməz, onun haqqında yazılanlar başlamışdır. Şah Qacar hakimiyyətə asanlıqla nail olmamışdır. O, elə ilk gənclik çağından mübariz bir insan olmuşdur.
Onun hakimiyyətə gəlmə dövrü Azərbaycan dövləti və Azərbaycan xalqı üçün çox ağır bir dövr olmuşdur. Səfəvilər dövləti çökdü, hakimiyyətdə olan Nadir Şah öldürüldü, böyük və bütöv Azərbaycan xanlıqlara bölündü. Bütün bu müsibətlərə dözməyən Ağa Məhəmməd Şah Qacar mübarizəyə girişdi və qələbə çaldı, Azərbaycan torpaqlarının bir qisminin rəhbəri oldu. Lakin bununla kifayətlənməyən Ağa Məhəmməd Şah Qacar Azərbaycan torpaqlarını bir bayraq altında birləşdirməyə qərar verdi.

Bütöv bir Azərbaycan dövləti yaratmaq ideyasına qarşı bir inamsızlıq, şəxsi iddalar və s. Qacarın yolunu kəsməyə çalışdı. 1797-ci ildə Qarabağ xanlığının paytaxtı olan Şuşa şəhərində Ağa Məhəmməd Şah Qacara bir işğalçı damğası vuruldu və o, qətlə yetirildi. Azərbaycanı bütöv görmək istəyən insanlara, ən əsası isə Azərbaycana bu ölümlə çox ağır bir zərbə vuruldu.
Həmin dövrdən günümüzə kimi milli ziyalılar bu faciəni unutmur, hər kəs bu məsələni özü bildiyi tərzdə işıqlandırır. Digər tərəfdən də Ağa Məhəmməd Şah Qacar kimi böyük bir rəhbərin işğalçı və düşmən kimi qələmə verilməsi bəzi “ziyalılarımızın” bağışlanılmaz bir qəbahətidir.

Ağa Məhəmməd Şah Qarabağı, onun Qacarlar tayfasını təmsil edir və Məhəmməd Həsən xan Qacarın oğul övladıdır. Azərbaycan tarixi ilə məşğul olmuş İsgəndər bəy Türkman Münşi, özünün “Tarixi alam aray-i Abbas” əsərində yazır: -“Qarabağın qədim sakinləri Qacarları və onlara doğma digər ellər-oymaqlar burada gözəl bağlar-bağçalar salmışdılar”. 

Tarixdən məlum olduğu kimi, ilk olaraq Səfəvilər dövləti inzibati-ərazi bölgüsünə görə üç bəylərbəyliyi özündə birləşdirirdi. Deyilənlərdən biri də mərkəzi-paytaxtı Gəncə şəhəri olmaqla Qarabağ idi.

Qarabağ bəylərbəyliyində əsas hökumət vəzifələri Qacar nəslindən olan əmrlər idi. XVI əsrin əvvəllərindən XVIII əsrin əvvəllərinə kimi-yəni 200 il müddətində Qarabağda irsi hakimlik Qacarlar tayfasının əlində olub. Bununla da demək olar ki, Ağa Məhəmməd Şah Qacar Qarabağa işğalçı kimi deyil, buranın sahibi, irsi hakim kimi gəlmişdi. Elə ona görə də o, Şuşanı darma-dağın etmədi. Xaliq Məhəmmədoğlunun dili ilə desək- “əsası Pənah Əli xan tərəfindən qoyulsa da, nə onun, nə də İbrahim Xəlil xanın Qarabağda hakimlik etmələrinə heç bir hüquqi əsas yox idi”. Həm də Ağa Məhəmməd Şah Qacarın Qarabağda hakim olmaq iddası yox idi. O, sadəcə bütöv Azərbaycanı bərpa etmək istəyirdi.

Məlum olduğu kimi 1751-ci ildə Məhəmməd Həsən xanın qoşunları Qarabağa yürüş etmişdir. Elə bir hərbi gücü olmayan Pənah Əli xan ona qarşı çıxır. Nadir şahın faciəli ölümündən sonra yaradılan Qarabağ xanlığı dörd ildən də az bir müddətdə onun gücünü tələb olunan səviyyəyə qaldırması mümkün deyildi.
Digər tərəfdən Məhəmməd Həsən xan bir aydan artıq Qarabağda olmasına baxmayaraq Qarabağ xanlığını özünə tabe eyləyə bilməyib. Təbii ki, Məhəmməd Həsən xan da, öz doğmalarını məhv etmək, buraları xarabazara çevirmək istəməyib. Ağa Məhəmməd Şah Qacar da heç şübhəsiz bu yolu tutub.
Bununla əlaqədar Ağa Məhəmməd Şah Qacar 1794-cü ildə Qarabağ xanı İbrahim Xəlil xandan oğlunu girov verməsini istəyib. Lakin İbrahim Xəlil xan bu tələbi yerinə yetirməyib. Növbəti təşəbbüsdə isə Qarabağa səkkiz minlik qoşun göndərilir. Ancaq gürcülərlə ittifaq bağlayan İbrahim Xəlil xan bu qoşunları Əsgəran qalası yaxınlığında məğlubiyyətə düçar edib.

Üçüncü yürüşdə Ağa Məhəmməd Şah Qacar 85 minlik qoşunla Qarabağa yürüşdə şəxsən iştirak etsə də, nəticə əldə edə bilməyib. Bu məqamda da gürcü çarı II İrakli, İrəvan xanı Məhəmməd xan və İbrahim Xəlil xan birləşərək şaha qarşı birgə mübarizə aparırlar.
Bütün bunlar azmış kimi M.P. Vaqif yardım üçün Rusiyadan xahiş edir. Birbaşa döyüşə atılmaq istəməyən Şah Qacar Şuşa şəhərini bütövlükdə 33 gün mühasirədə saxlayır. Burada uzun müddət qalmaq istəməyən Ağa Məhəmməd Şah Qacar Gürcüstana doğru hərəkətə keçir. Mühasirədən sağ-salamat qurtulan Qarabağ xanı gürcülərə köməyə başlayır. Bütün deyilənlərə baxmayaraq, 1795-ci ilin sentyabrında Ağa Məhəmməd Şah Qacarın qoşunları Tiflisə daxil olur, İbrahim Xəlil xanın müttəfiqindən intiqamını çıxır. Burada da II İraklinin təşəbbüsü ilə Qarabağlı döyüşçülər şaha təslim olmaqan imtina etdikləri üçün, Ağa Məhəmməd Şah Qacar kimliyinə əhəmiyyət vermədən 20 min döyüşçünü məhv edir.

Araşdırıcılara görə Ağa Məhəmməd Şah Qacar müharibə qanunlarını çox gözəl bilən bir sərkərdə olub. Elə bu da onun karına gəldiyindən 1781-ci ildə Cənubi Azərbaycanın bütün xanlıqlarını birləşdirə bilmişdir. Artıq 1783-cü ildə Astarabad, Mazandaran və Gilan, 1785-ci ildə Tehran, Qum, Kaşan və İsfahan, 1794-cü ildə isə İranın bütün bölgələri (əyalətləri) Ağa Məhəmməd Şah Qacarın hakimiyyəti altında idi.

Ağa Məhəmməd Şah Qacarın üstün cəhətlərindən biri də beynəlxalq vəziyyəti doğru-düzgün dərk etməsi idi. Bəlkə də, elə buna görə çar Rusiyasının Zaqafqaziyanı işğal etmə siyasəti onun diqqətindən yayınmamışdır.

1783-cü ildə Rusiyanın Krımı tutması, Gürcüstanın Rusiya tərkibinə keçirilməsi barədə Georgevskidə bağlanmış müqavilə, 1783-cü ilin noyabr ayında rus qoşunlarının Tiflisi tutması, 1795-ci ildə general Zubovun rəhbərliyi ilə rus qoşunlarının Dərbəndi, Bakını, Şirvanı ələ keçirməsi və s. hadisələr Ağa Məhəmməd Şah Qacarı Qarabağa və digər Azərbaycan ərazilərinə yürüş etməyə sövq etmişdi.

Bütün söylənilənlər Qarabağ xanlığında özünə sığınacaq tapmış ermənilərin də Qarabağı erməni xanlığı kimi Rusiyaya birləşdirmək şəraiti yaratmışdı. Lakin çox təəsüflər olsun ki, biz bu yanaşmaya da ciddi əhəmiyyət vermədik, ermənilərə qol-qanad açmaqda müqavimət göstərmədik.
Bunun özü də Ağa Məhəmməd Şah Qacarı çox qıcıqlandırırdı. Ona kömək etmək əvəzinə qoşunla qarşısına çıxırdıq.
Bütün bunları yaxşı dərk edən Ağa Məhəmməd Şah Qacar 1797-ci ildən 100 minlik ordu ilə növbəti dəfə Qarabağa yürüş etdi.
Artıq Qarabağ xanı da təklənmişdi, ona köməyə gələn yox idi. Odur ki, İbrahim Xəlil xan öz ailəsini götürərək Çar-Balakənə qaçmalı olur, Qarabağ xanlığının taleyini Tanrının ümidinə buraxır, mübarizədən əl çəkir. Bu isə onun kimliyini bir daha ortaya qoyması idi. Bu həm də İbrahim Xəlil xanın, İrəvan xanının və digərlərinin Ağa Məhəmməd Şah Qacara qarşı deyil, bütöv Azərbaycanın yenidən formalaşmasına qarşı olan bir mübarizə idi.
Başqa bir məqam isə bizcə öz qohumları tərəfindən öldürülən Nadir şah, sui-qəsd nəticəsində öldürülən Ağa Məhəmməd Şah Qacar kimi tarixi şəxsiyyətlərimizin aradan götürülməsi Azərbaycan torpaqlarının rus və fars cəlladlarının əlinə keçməsinə şərait yaratdı ki, onun altını bizlər indi də çəkməkdəyik.
Deyilən və deyilməyən tarixi dəlillər göstərir ki, Ağa Məhəmməd Şah Qacar öz torpaqları uğrunda çox düzgün yol seçmiş bir sərkərdə olmuşdur. Təəssüf hissi ilə qeyd edirik ki, bir çox zamanlarda olduğu bəzi nanəcib insanlarımızın məxsusi xisləti ucbatından vətən bütövlüyü dəfələrlə pozulmuş, onun çox cüzi bir parçası əlimizdə qalmışdır.
Ümid edək ki, Ağa Məhəmməd Şah Qacar kimi vətənpərvər bir sərkərdə, xalqı öz ətrafında cəm edəcək və tarixdə şərəfli xalqımıza gətirilmiş ləkələri yer üzündən silməklə, Səfəvilər səltənəti sərhədlərini yenidən bərpa edəcək, Azərbaycan türkünün şərəf və şöhrətini yenidən özünə qaytaracaqdır. Amin!...

Ziyadxan Nəbibəyli,

Yazıçı-publisist 

azim.az


Etiket:
Xəbərlər

Gülzar nənə ilə Kitab bayramı

26.04.2019

İçimdən göyərən dərdimdi Göyçə…   II HİSSƏ

25.04.2019

Ermənistanda Türk toponimlərinin dəyişdirilməsi

24.04.2019

Qərbi Azərbaycan (Ermənistan) kolanıları

24.04.2019

Asif Ata. Deyimlər (“Rəmzlər” Bitiyindən)

23.04.2019

Səfəvilər dövründə Azərbaycan dili

23.04.2019

Bizim Kino - Qanlı Zəmi 

22.04.2019

Göyce.az Azər Abdullanın "Qəmərlidən keçən qatar"  hekayəsini təqdim edir.

21.04.2019

Qardaşını və oğlunu şəhid verən yeganə Xalq yazıçımız

21.04.2019

Viktor Hüqo və onun "Paris Notr-Dam kilsəsi"

20.04.2019

Qəlbində vətən həsrəti inildəyən şair...

19.04.2019

Başlıbel qətliamından 26 il ötür - İşğaldakı Şəhid ruhlar məskəni...

19.04.2019

Özünü ölümə atıb əsgərlərini xilas edən komandir: Elnur Əliyevin həyat yolu- FOTOLAR

18.04.2019

Özündən 60 yaş böyük kişi ilə evlənən dahi qızcığaz

17.04.2019

URVATLI SÖZÜN İŞIĞINDA

17.04.2019

Əliyev İsmayıl Hüseyn oğlu

16.04.2019

Azərbaycandilli mətbuat Ermənistanda qadağaya məruz qalanda, Bakıda erməni dilində qəzet və jurnallar çıxıb

16.04.2019

"Böyük Ermənistan və ermənilərin xilası”: ABŞ nədən Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətini tanımadı...

15.04.2019

BAĞLAYIN GÜNAHKAR PƏNCƏRƏLƏRİ
       (Məsum günahkar Elina üçün )

15.04.2019

Xain bəd qandırar a yara məndən-Növrəs İmanın şeirləri

14.04.2019

Rusiya sovetləşmə müqabilində Zəngəzur, Göyçə, Dərələyəz mahalları Ermənistana vermişdir.

14.04.2019

Kişilik məktəbi (Hekayə)

13.04.2019

Xatirə Həsrət Göyçənin şeirləri

12.04.2019

Erməni tarixçi ermənilərin qədim xalq olması barədə iddiaları alt-üst etdi – Video

12.04.2019

“BÜTÜN QƏLƏBƏLƏR – QAN RƏNGİNDƏDİR”

12.04.2019

XIX əsrin əvvəllərində Qarabağ və Gəncə xanlıqlarının inzibati vahidləri və əhalisi

11.04.2019

Müəllim ucalığı

11.04.2019

Ənəlhəqq həqiqəti...

10.04.2019

Namiq Məna: Meyxanada bədahətən şeir deyən elə adamlar göstərərəm sizə, özünə şairəm deyən bir ay evində oturub fikirləşsə, o sözləri yaza bilməz.

10.04.2019

Rəşid Göyçənin şeirləri

09.04.2019

AŞIQ ŞAHSOLTAN – 70   SAZLI-SÖZLÜ BİR DÜNYANIN RƏNGLƏRİ

09.04.2019

17 nəfərin diri-diri yandırıldığı gün-AĞDABAN SOYQIRIMI

08.04.2019

İlk baxışdan ilk məhəbbət

07.04.2019

Füzuli Sabiroğlunun şeirləri

06.04.2019

Bir toponimin hikməti

06.04.2019

Richard Branson - Hər şeyi kənara qoy! GİRİŞ VƏ ET!...

05.04.2019

Sarınər gədiyinə varanda

05.04.2019

Göyçə gölünün pıçıltıları

04.04.2019

Aprel şəhidləri - Fotolorla

04.04.2019

İstedadlar sorağında - Rəşid Bərgüşadlı

03.04.2019

İtirdiklərimiz!...

02.04.2019

Gizlin dəfn edilən böyük aktyor - Adil İsgəndərovu niyə kimsə yada salmadı...

01.04.2019

Ləngərli kişi

01.04.2019

İşğalçı Rusların dərsini verən Səfəvi hökmdarı - II Şah Abbas

31.03.2019

1918-ci il azərbaycanlıların soyqırımı. Bakıda mart qırğınları

31.03.2019

Aşıq Alının yeddi divanisi

30.03.2019

"Mikoyan Dağlıq Qarabağ və Zəngəzurun Ermənistana verilməsinə ən kəskin etiraz edənlərdən olub"

30.03.2019

Bu torpaqda izin qaldı...

29.03.2019

“Erməni-qriqoryan kilsəsi XIX əsr ərzində alban irsini məhv edib, qarət edirdi”

28.03.2019

Vətən, başın sağ olsun

28.03.2019
Bütün xəbərlər