Ağa Məhəmməd Şah Qacar haqqında bilmədiklərimiz...

12:00 / 24.01.2019

Ağa Məhəmməd Şah Qacardan tarixi məlumatlar çoxdur. Şişirtməsi də var, səhvi də var, qərəzlisi də var və nəhayət doğrusu da var. O, şahlıq taxtına əyləşər-əyləşməz, onun haqqında yazılanlar başlamışdır. Şah Qacar hakimiyyətə asanlıqla nail olmamışdır. O, elə ilk gənclik çağından mübariz bir insan olmuşdur.
Onun hakimiyyətə gəlmə dövrü Azərbaycan dövləti və Azərbaycan xalqı üçün çox ağır bir dövr olmuşdur. Səfəvilər dövləti çökdü, hakimiyyətdə olan Nadir Şah öldürüldü, böyük və bütöv Azərbaycan xanlıqlara bölündü. Bütün bu müsibətlərə dözməyən Ağa Məhəmməd Şah Qacar mübarizəyə girişdi və qələbə çaldı, Azərbaycan torpaqlarının bir qisminin rəhbəri oldu. Lakin bununla kifayətlənməyən Ağa Məhəmməd Şah Qacar Azərbaycan torpaqlarını bir bayraq altında birləşdirməyə qərar verdi.

Bütöv bir Azərbaycan dövləti yaratmaq ideyasına qarşı bir inamsızlıq, şəxsi iddalar və s. Qacarın yolunu kəsməyə çalışdı. 1797-ci ildə Qarabağ xanlığının paytaxtı olan Şuşa şəhərində Ağa Məhəmməd Şah Qacara bir işğalçı damğası vuruldu və o, qətlə yetirildi. Azərbaycanı bütöv görmək istəyən insanlara, ən əsası isə Azərbaycana bu ölümlə çox ağır bir zərbə vuruldu.
Həmin dövrdən günümüzə kimi milli ziyalılar bu faciəni unutmur, hər kəs bu məsələni özü bildiyi tərzdə işıqlandırır. Digər tərəfdən də Ağa Məhəmməd Şah Qacar kimi böyük bir rəhbərin işğalçı və düşmən kimi qələmə verilməsi bəzi “ziyalılarımızın” bağışlanılmaz bir qəbahətidir.

Ağa Məhəmməd Şah Qarabağı, onun Qacarlar tayfasını təmsil edir və Məhəmməd Həsən xan Qacarın oğul övladıdır. Azərbaycan tarixi ilə məşğul olmuş İsgəndər bəy Türkman Münşi, özünün “Tarixi alam aray-i Abbas” əsərində yazır: -“Qarabağın qədim sakinləri Qacarları və onlara doğma digər ellər-oymaqlar burada gözəl bağlar-bağçalar salmışdılar”. 

Tarixdən məlum olduğu kimi, ilk olaraq Səfəvilər dövləti inzibati-ərazi bölgüsünə görə üç bəylərbəyliyi özündə birləşdirirdi. Deyilənlərdən biri də mərkəzi-paytaxtı Gəncə şəhəri olmaqla Qarabağ idi.

Qarabağ bəylərbəyliyində əsas hökumət vəzifələri Qacar nəslindən olan əmrlər idi. XVI əsrin əvvəllərindən XVIII əsrin əvvəllərinə kimi-yəni 200 il müddətində Qarabağda irsi hakimlik Qacarlar tayfasının əlində olub. Bununla da demək olar ki, Ağa Məhəmməd Şah Qacar Qarabağa işğalçı kimi deyil, buranın sahibi, irsi hakim kimi gəlmişdi. Elə ona görə də o, Şuşanı darma-dağın etmədi. Xaliq Məhəmmədoğlunun dili ilə desək- “əsası Pənah Əli xan tərəfindən qoyulsa da, nə onun, nə də İbrahim Xəlil xanın Qarabağda hakimlik etmələrinə heç bir hüquqi əsas yox idi”. Həm də Ağa Məhəmməd Şah Qacarın Qarabağda hakim olmaq iddası yox idi. O, sadəcə bütöv Azərbaycanı bərpa etmək istəyirdi.

Məlum olduğu kimi 1751-ci ildə Məhəmməd Həsən xanın qoşunları Qarabağa yürüş etmişdir. Elə bir hərbi gücü olmayan Pənah Əli xan ona qarşı çıxır. Nadir şahın faciəli ölümündən sonra yaradılan Qarabağ xanlığı dörd ildən də az bir müddətdə onun gücünü tələb olunan səviyyəyə qaldırması mümkün deyildi.
Digər tərəfdən Məhəmməd Həsən xan bir aydan artıq Qarabağda olmasına baxmayaraq Qarabağ xanlığını özünə tabe eyləyə bilməyib. Təbii ki, Məhəmməd Həsən xan da, öz doğmalarını məhv etmək, buraları xarabazara çevirmək istəməyib. Ağa Məhəmməd Şah Qacar da heç şübhəsiz bu yolu tutub.
Bununla əlaqədar Ağa Məhəmməd Şah Qacar 1794-cü ildə Qarabağ xanı İbrahim Xəlil xandan oğlunu girov verməsini istəyib. Lakin İbrahim Xəlil xan bu tələbi yerinə yetirməyib. Növbəti təşəbbüsdə isə Qarabağa səkkiz minlik qoşun göndərilir. Ancaq gürcülərlə ittifaq bağlayan İbrahim Xəlil xan bu qoşunları Əsgəran qalası yaxınlığında məğlubiyyətə düçar edib.

Üçüncü yürüşdə Ağa Məhəmməd Şah Qacar 85 minlik qoşunla Qarabağa yürüşdə şəxsən iştirak etsə də, nəticə əldə edə bilməyib. Bu məqamda da gürcü çarı II İrakli, İrəvan xanı Məhəmməd xan və İbrahim Xəlil xan birləşərək şaha qarşı birgə mübarizə aparırlar.
Bütün bunlar azmış kimi M.P. Vaqif yardım üçün Rusiyadan xahiş edir. Birbaşa döyüşə atılmaq istəməyən Şah Qacar Şuşa şəhərini bütövlükdə 33 gün mühasirədə saxlayır. Burada uzun müddət qalmaq istəməyən Ağa Məhəmməd Şah Qacar Gürcüstana doğru hərəkətə keçir. Mühasirədən sağ-salamat qurtulan Qarabağ xanı gürcülərə köməyə başlayır. Bütün deyilənlərə baxmayaraq, 1795-ci ilin sentyabrında Ağa Məhəmməd Şah Qacarın qoşunları Tiflisə daxil olur, İbrahim Xəlil xanın müttəfiqindən intiqamını çıxır. Burada da II İraklinin təşəbbüsü ilə Qarabağlı döyüşçülər şaha təslim olmaqan imtina etdikləri üçün, Ağa Məhəmməd Şah Qacar kimliyinə əhəmiyyət vermədən 20 min döyüşçünü məhv edir.

Araşdırıcılara görə Ağa Məhəmməd Şah Qacar müharibə qanunlarını çox gözəl bilən bir sərkərdə olub. Elə bu da onun karına gəldiyindən 1781-ci ildə Cənubi Azərbaycanın bütün xanlıqlarını birləşdirə bilmişdir. Artıq 1783-cü ildə Astarabad, Mazandaran və Gilan, 1785-ci ildə Tehran, Qum, Kaşan və İsfahan, 1794-cü ildə isə İranın bütün bölgələri (əyalətləri) Ağa Məhəmməd Şah Qacarın hakimiyyəti altında idi.

Ağa Məhəmməd Şah Qacarın üstün cəhətlərindən biri də beynəlxalq vəziyyəti doğru-düzgün dərk etməsi idi. Bəlkə də, elə buna görə çar Rusiyasının Zaqafqaziyanı işğal etmə siyasəti onun diqqətindən yayınmamışdır.

1783-cü ildə Rusiyanın Krımı tutması, Gürcüstanın Rusiya tərkibinə keçirilməsi barədə Georgevskidə bağlanmış müqavilə, 1783-cü ilin noyabr ayında rus qoşunlarının Tiflisi tutması, 1795-ci ildə general Zubovun rəhbərliyi ilə rus qoşunlarının Dərbəndi, Bakını, Şirvanı ələ keçirməsi və s. hadisələr Ağa Məhəmməd Şah Qacarı Qarabağa və digər Azərbaycan ərazilərinə yürüş etməyə sövq etmişdi.

Bütün söylənilənlər Qarabağ xanlığında özünə sığınacaq tapmış ermənilərin də Qarabağı erməni xanlığı kimi Rusiyaya birləşdirmək şəraiti yaratmışdı. Lakin çox təəsüflər olsun ki, biz bu yanaşmaya da ciddi əhəmiyyət vermədik, ermənilərə qol-qanad açmaqda müqavimət göstərmədik.
Bunun özü də Ağa Məhəmməd Şah Qacarı çox qıcıqlandırırdı. Ona kömək etmək əvəzinə qoşunla qarşısına çıxırdıq.
Bütün bunları yaxşı dərk edən Ağa Məhəmməd Şah Qacar 1797-ci ildən 100 minlik ordu ilə növbəti dəfə Qarabağa yürüş etdi.
Artıq Qarabağ xanı da təklənmişdi, ona köməyə gələn yox idi. Odur ki, İbrahim Xəlil xan öz ailəsini götürərək Çar-Balakənə qaçmalı olur, Qarabağ xanlığının taleyini Tanrının ümidinə buraxır, mübarizədən əl çəkir. Bu isə onun kimliyini bir daha ortaya qoyması idi. Bu həm də İbrahim Xəlil xanın, İrəvan xanının və digərlərinin Ağa Məhəmməd Şah Qacara qarşı deyil, bütöv Azərbaycanın yenidən formalaşmasına qarşı olan bir mübarizə idi.
Başqa bir məqam isə bizcə öz qohumları tərəfindən öldürülən Nadir şah, sui-qəsd nəticəsində öldürülən Ağa Məhəmməd Şah Qacar kimi tarixi şəxsiyyətlərimizin aradan götürülməsi Azərbaycan torpaqlarının rus və fars cəlladlarının əlinə keçməsinə şərait yaratdı ki, onun altını bizlər indi də çəkməkdəyik.
Deyilən və deyilməyən tarixi dəlillər göstərir ki, Ağa Məhəmməd Şah Qacar öz torpaqları uğrunda çox düzgün yol seçmiş bir sərkərdə olmuşdur. Təəssüf hissi ilə qeyd edirik ki, bir çox zamanlarda olduğu bəzi nanəcib insanlarımızın məxsusi xisləti ucbatından vətən bütövlüyü dəfələrlə pozulmuş, onun çox cüzi bir parçası əlimizdə qalmışdır.
Ümid edək ki, Ağa Məhəmməd Şah Qacar kimi vətənpərvər bir sərkərdə, xalqı öz ətrafında cəm edəcək və tarixdə şərəfli xalqımıza gətirilmiş ləkələri yer üzündən silməklə, Səfəvilər səltənəti sərhədlərini yenidən bərpa edəcək, Azərbaycan türkünün şərəf və şöhrətini yenidən özünə qaytaracaqdır. Amin!...

Ziyadxan Nəbibəyli,

Yazıçı-publisist 

azim.az


Etiket:
Xəbərlər

Ermənilərin çeçenlərə tarixi zərbəsi: Urartu oğurluğu

20.02.2019

Zəki İslamın şeirləri

19.02.2019

19.02.2019

Fəlsəfə - Aşiq buddistlər

19.02.2019

YAXIN NƏŞR TARİXİNİN TƏDQİQİ “BOZ OĞUZ” nəşriyyatı – LEYLA ABASOVAnın təqdimatında

18.02.2019

“...Qırmızı koftalı, yaşıl tumanlı...” — Xan Şuşinski bayrağımızı gizli musiqi ilə vəsf etmişdi

18.02.2019

Məcnun Göyçəlinin şeirləri

16.02.2019

Türkün ari-slavyan sivilizasiyası qarşısındakı rolu

16.02.2019

Avropalı alimlərdən ŞOK ARAŞDIRMA: Qafqaz xalqları Amerika və Avropa ilə qohumdur

15.02.2019

HƏRBİ HƏKİMLİYİN KAMİL ZİRVƏSİ

14.02.2019

Balaca İsmayılın böyük istedadı

13.02.2019

Azərbaycan türklərinin Qızılbaşlar imperiyası fars dövlətinə necə çevrildi? –"REGNUM"UN ARAŞDIRMASI

12.02.2019

İstedadlar sorağında  - Rəşid Bərgüşadlı

12.02.2019

Eynulla Sadıqın şeirləri

11.02.2019

Adı dillər əzbəri olan, oğlunu vaxtsız itirən Ağ Aşıq Allahverdi

11.02.2019

11.02.2019

Qədim Azərbaycan şəhəri olan İrəvanın əhalisi

11.02.2019

Bir-birinin ətini yeyən məhbuslar, qan dolu otaqda dəhşətli 15 gün – FOTOLAR

09.02.2019

1988-1989-cu illər deportasiyası

09.02.2019

“Kitabi-Dədə Qorqud” dastanlarında və Azərbaycan dilinin Krasnoselsk şivələrində bəzi leksik paralellər

08.02.2019

Şükriyyə: Bədənini murdarlayıb namusunu zabitlərdən qoruyan qadın...- ARAŞDIRMA

08.02.2019

Tarixin iki türk sərkərdəsi — Çingiz xan və Əmir Teymurun fərqləri

07.02.2019

Ermənilərin qorxulu kabusu: Təkbaşına hücum…

07.02.2019

İstedadlar sorağında - İlahə İmanova

06.02.2019

Ardanış haqqında tarixi oçerk

06.02.2019

Görməsə də, əli ilə atasının məzarına toxunurdu — Hacı Zeynalabdinin qızına 6 il baxmış şəxsdən açıqlamalar - FOTOLAR

06.02.2019

Əli Məhərrəmovun şeirləri

05.02.2019

Göyçə nisgili, Göyçə dərdi

05.02.2019

Mübarəksən, cənab Leytenant

03.02.2019

İsmixan Didərginin şeirləri

02.02.2019

Nəvai yaradıcılığında Nəsimi obrazı VƏ YA ÖZBƏK ƏDƏBİYYATI SƏHİFƏLƏRİNDƏ NƏSİMİ İZLƏRİ

02.02.2019

ISSIQ YAZISI

01.02.2019

Şeyx Şamil

01.02.2019

Rüstəm Dastanoğlu: " Göyçənin özü böyük bir akademiya idi. Aşıq Ələsgər də o akademiyanın ən parlaq məzunu oldu."                                                                                  1-ci hissə                                                 

31.01.2019

Rəsulzadədən sitatlar

31.01.2019

Yusif Bayramov əzəməti

30.01.2019

Ermənistanın ərazisində qalan Zəngəzur tarixi Azərbaycan torpağıdır

30.01.2019

Əmir Teymurun lənətinə uğrayan Stalinin qorxusu və çaşqınlığı…

29.01.2019

USTA ABDULLANIN ƏXLAQİ-DİDAKTİK ŞEİRLƏRİ

29.01.2019

Fəlsəfə - Bertrand Rassell

29.01.2019

DİL FAKTLARININ DAXİLİ MƏZMUNU VƏ BƏDİİ HƏQİQƏT

28.01.2019

İstedadlar sorağında - Qafar Şövqi

28.01.2019

Xəyanəti unutmayan və bağışlamayan KQB-nin qisası – Kəşfiyyat sirləri

28.01.2019

Düşmənin qorxulu röyası

26.01.2019

Unudulmaz izlər - Firudin bəy Köçərli

26.01.2019

Bakını və Türkiyəni gizli dinləyən kəşfiyyatçı qadının sensasion hekayəsi

25.01.2019

Unudulmaz izlər - Hacı Zeynalabdin Tağıyev.  

25.01.2019

Tarixdə baş vermiş qəribə müharibələr

25.01.2019

Səyyarə Məmmədlinin şeirləri

24.01.2019

Ağa Məhəmməd Şah Qacar haqqında bilmədiklərimiz...

24.01.2019
Bütün xəbərlər