İslam dünyasına sərt senzura necə gəldi - Əl-Fərabi

12:00 / 11.06.2019

Bəlkə də sən 10-cu əsrdə Bağdadda yaşamış mütəfəkkir Əl-Fərabi adı ilə tanış deyilsən, amma sən onun əsərləri və ya təsirlərindən xəbərdarsan. Deyilənə görə, Əl-Fərabi sufi inanclarına sahib, olduqca təvəzökar insan olub. Bağdaddakı həyatından əvvəl o, Dəməşqdə üzüm bağında işləmiş və qənaətcil həyat tərzi ilə seçilmişdi. Lakin onun yunan ideyalarından təsirlənən siyasi fəlsəfəsi olduqca zəngin idi, Fərabi xüsusilə Platon və Aristoteldən təsirlənməklə, onların fikirlərini öz dövrünün cərəyanlarına uyğunlaşdırmışdı.

Filosofun yaşadığı qüdrətli Abbasilər İmperiyasındakı vəziyyət radikal adaptasiya ilə mühafizəkarlığın incə balansını qurmağı tələb edirdi. İmperiyanın tənəzzülü sürətləndikcə, artan nizamsızlığın qarşısını almaq üçün Əl-Fərabi vətəndaşların vəziyyətini, ədaləti, insan xoşbəxtliyini və ictimai nizamı yaxşılaşdıracaq siyasi fəlsəfə qurmuşdu.

Lakin onun həqiqi irsi daha çox müsəlman dünyasında yaradıcı özünüifadəyə nəzarət etməyə imkan verən fəlsəfi açıqlamalardır. Belə ki, o, 7-ci əsrin sonunda ilk müsəlman sülaləsi Üməyyədlərin xəlifəsinin başladığı anikonizm (anti-təsvir) layihəsini tamamlamışdı.

Xəlifə Abd əl-Malik bunu sikkələr üzərində mücərrəd təsvirlər və yeni müsəlman inancının ilk abidəsi olan Yerusəlim Qaya Qübbəsində kalliqrafik təsvirlər yaratmaqla başlamışdı. Bu, İslam sənətinin Yunan-roman təsvir ənənənəsindən qopması demək idi. Bir neçə əsr sonra isə Əl-Fərabi kəlmələr vasitəsilə ifadə edilən təsvirlərə məhdudiyyət tətbiq edilməsinin lazım gəldiyini iddia etməklə, yaradıcılığa nəzarəti yeni mərhələyə çıxarmış oldu. O, bunu ardıcıl olaraq Platonun konsepsiyalarından istifadə etməklə həyata keçirirdi və indi arxayınlıqla demək olar ki, onun bu yanaşması İslamda yaradıcı özünüifadənin dərkini və buna veriləcək cavabı konkretləşdirmiş oldu.

İslamın və onun peyğəmbərinin sözlərlə təsviri, təsviri sənət kimi küfr sayılır. Bu mənada Əl-Fərabinin təsvir barədəki tabuları ortaya çıxarması bizim dövrümüzdə də təsirsiz ötüşmür, bu tabular açıq-aşkardır. Məsələn, 1989-cu ildə İran Ayətullahı Xomeyni “Şeytan Ayələri”ni (1988) yazan Salman Rüşdiyə ölüm fətvası çıxardı. Məhəmməd Peyğəmbərin həyatını uydurduğu ittihamı ilə kitab müsəlmanlar arasında qəzəb doğurmuşdu. 2001-ci ildə isə “Taliban” Əfqanıstanda 6-cı əsrdən qalma Bamiyan Buddalarını havaya uçurdu. 2005-ci ildə Danimarka qəzeti “Jyllands Posten” peyğəmbərin karikaturalarını dərc etdiyinə görə, narazılıqlar baş qaldırdı. Son on il də də karikaturalar bu və ya digər şəkildə qəzəb doğurmaqda davam ediblər. Bəzi Avropa qəzetləri karikaturaları yenidən dərc etdirdiyinə görə Yaxın Şərq ölkələrində Qərb səfirliklərinə qarşı hücumlar təşkil edilmiş, 2008-ci ildə isə Usəma Ben Laden Avropaya İslama qarşı “yeni Xaç yürüşü”nə görə ölümcül cavab veriləcəyi xəbərdarlığını etmişdi. 2015-ci ildə müntəzəm olaraq İslamın müqəddəs fiqurlarına həqarət edən Parisin satirik jurnalı “Şarli Hebdo”nun ofisinə silahlı hücum olmuş, 12 nəfər öldürülmüşdü. Jurnal guya gələcək İslam idarəçiliyi altında olan Fransanın təsvirini ifadə edən Mişel Uelbekin “İtaət” (2015) romanından bir parçanı vermişdi.

Bir mənada Bamiyan Buddaların məhv edilməsinin Rüşdiyə verilən fətvadan, eynilə Danimarka karikaturalarının taleyi ilə “Şarli Hebdo”nun redaksiya heyətinə hücum edilməsi arasında bir fərq yoxdur. Təsvir və yaxud sözlü olmasından asılı olmayaraq, onların hamısının yaradıcılığa nəzarət eləmək istəyi var idi.

Belə görünür, Əl-Fərabiyə görə, əgər İslamın ən böyük layihəsi olan multietnik birlik - Abbasilər imperiyasının qorunması lazım gələrdisə, sözə nəzarət edilməsi labüd idi. Fərabi özünün əsas nəzəriyyələrindən birinin üzərində işləyərkən, məcazi təsvir artıq müsəlmanlar arasında yetərincə oturuşmuşdu. Peyğəmbərin vəfat etdiyi 632-ci ildən sonrakı 30 il ərzində tutduqları niyyətin konteksindən asılı olaraq sənət və yaradıcılıq iki parallel yolla irəliləmişdi. Bir Üməyyədlərin (661-750) sarayları və hamamları üçün nəzərdə tutulan dünyəvi məkanlar üçün olan sənət var idi, bir də məscidlər və Qaya Qübbəsi (691-ci ildə tamamlanıb) kimi dini məkanlar üçün uyğun olan sənət. Xəlifə Abd əl-Malik sikkə zərblərinin üzərindəki “təsvirlərin söhbəti” adlandırılan məsələ ilə bağlı bizanslı həmkarı İmperator II Yustinianla söhbətləşmiş, ən sonda isə Abd əl-Malik özünü portretindənsə üzərində “Həqiqi hökmdar” “Allahın elçisi (xəlifəsi)” sözləri yazılar sikkələr buraxmaq qərarına gəlmişdi. Qaya günbəzinə isə canlı məxluqların təsvirlərinin əvəzinə sözlər yazılmışdı. Təsvirin yoxluğu təsvir olmuşdu. Faktiki olaraq indi söz təsvir idi. Məhz buna görə xəttatlıq ən möhtəşəm müsəlman sənət formalarından birinə çevrilmişdi. Yazılı sözün əhəmiyyəti – onun mənası və istiqaməti – Abbasilərin 8-ci əsrdən 10-cu əsrədək davam edən Yunan-roma mətnlərin tərcüməsinə investisiya qoymasınında da öz əksini tapmışdı.

Nəticə etibarilə, Əl-Fərabinin dövründə müsəlmanlar üçün ən vacib olan məsələ sözlər vasitəsiylə təsvirlərə nəzarətin tətbiq edilməsi idi. Öz növbəsində xristian ikonaçıları da bu məsələdə fikir sahibi idilər, onlar iddia edirdilər ki, sözlərin rəsmlər qədər təsvir gücü var. 9-cu əsrdə dar-əl İslamda yaşayan və ərəb dilində yazan xristian rahib Teodor Abu Qurrah sözlərin ikonalar kimi olduğunu iddia edirdi. “Təsvirlər isə savadsızlar üçün yazırdı ”, - o deyirdi.

Əl-Fərabi Abbasilər imperiyasının tənəzzül etdiyi bir dövrdə yaxşı və pis olmasından asılı olmayaraq, hakimiyyət taleyi barədə narahat idi. O, yaradıcı şəxslərin əməllərinə görə məsuliyyət daşıdığına inanırdı. Abbasi xəlifələri həm əxlaqi, həm də siyasi mənada hakimiyyət böhranı ilə bağlı artan tənqidlərlə üzləşirdilər. Bu isə ərəb dünyasının ən orijinal düşüncə adamlarından biri olan Əl-Fərabini həll edici məsələlərdə İslamın üzləşdiyi aktual problemlərdən tutmuş onun genişlənməsi və müxtəlif səltənətlər barədə qiymətləndirmələr aparmasına gətirib çıxarmışdı.

Əl-Fərabi Platonun özünün yaşadığı dünya ilə bağlı utopik ideal dövlət barədəki fikirlərini əsas tutan bir fəlsəfə yaratmışdı. O, liderliyin keyfiyyətlərindən bəhs edir, müsəlman oxuculara “üstün dini” prinsiplər əsasında “rifah şəhərinə” başçılıq edən “müdrik idarəçi” olan filosof kraldan bəhs edirdi.

Platon kimi Fərabi də yaradıcı ifadə sənətinin hökmdarı dəstəkləməli olduğunu, beləliklə də rifah şəhəri ilə status kvo arasında birliyin olmasını təklif edirdi. Platon “Dövlət” əsərində ideal dövlətdə şairlərin xüsusilə tanrılar haqda yaxşı hekayətlə danışmalı olduqlarını irəli sürürdüsə, Fərabi də “tərifəlayiq” şeirlərin, melodiyaların və mahnıların rifah şəhərinə aid olmalı olduğunu qeyd edirdi. Fərabi rifah şəhəri üçün “ən yaxşı” yazıların “ali liderə və müdrik hökmdara xidmət etmək üçün” olmalı olduğunu məsləhət görürdü.

Bundan sonra yazıçıların ən çox üz tutduqları hekayətlər Əl-Fərabinin siyasi fəlsəfəsinə ən çox uyğun gələnlər oldu, Fərabi isə bu fəlsəfəni "Müqəddəs" adlandırdığı Platonun fikirlərindən götürmüşdü. Əl-Fərabi müsəlman cəmiyyəti üçün ictimai baxımdan faydalı hesab etdiyi Platonun “yazıçılara senzura qoyulması” arqumentini əsas tutarkən, sözə nəzarət tətbiq etməklə, hekayələrin idarə edilməsini irəli sürürdü.

Əl-Fərabinin fikirlərinin fars alimi İbn Sina (960 - 1037) və fars ilahiyyatçı Al-Qazali (1058 - 1111) daxil olmaqla, görkəmli müsəlman mütəffəkkirlərinə təsir etdiyi deyilir. Amma əlbəttə, onun yaradıcı yazıya nəzarət etməyə dair məntiqi açıqlaması sonda yeni interpretasiyaların ortaya çıxmasının qarşısını almaq cəhdlərinə gətirib çıxardı.

bilge.az


Etiket:
Xəbərlər

Aktrisa ilə evlənib, onu kinoya həsrət qoyan REJİSSOR

23.08.2019

Qul kimi ölən sultan, sultan kimi ölən qul - TARİXİ FAKT

22.08.2019

Yaşamaq üçün özgə həyatını yeyirik - Vislava ŞİMBORSKAYA

22.08.2019

Çingiz xanın çadırına zəncirlənən qadın sultan - TARİXİ FAKT

21.08.2019

Reyxstaqa qədər döyüşən aktyor - Hüseynağa Sadıqovun ömrü boyu unutmadığı dəhşətli EPİZOD

20.08.2019

Toni Morrison əfsanəsi

20.08.2019

Azərbaycan dili aşiqlərin dilidir... -Buludxan Xəlilov, filologiya üzrə elmlər doktoru, professor

19.08.2019

Fətəli xan Xoyski - Erməni gülləsi ilə arxadan vurulan Azərbaycanın ilk Baş naziri

19.08.2019

Gec deyil... - Oqtay Rzanın - ŞEİRLƏRİ

18.08.2019

Xəlil bəy nə zaman vəfat edib? - Övlad acısı, ağır xəstəlik

18.08.2019

Aman Allah 

17.08.2019

ADIYAMAN

17.08.2019

Kiçik Vyetnam böyük Çinin burnunu necə “ovdu”? - 28 günlük müharibənin tarixi

16.08.2019

Əli bəy Hüseynzadənin açılmayan sevgi məktubu - Mətn

15.08.2019

REY BREDBERI  “Dəryaz” 

14.08.2019

Onun həyatındakı qadınlar ya dəli oldu ya intihar etdi - Pikasso

14.08.2019

Tuvalılar Böyük Vətən Müharibəsində

12.08.2019

Oğuzlar və Türk kimliyi - Cahandar Bayoğlunun elmi məqaləsi

11.08.2019

Ən qədim insanların 500 min il əvvəl Naxçıvanda yaşadıqları təsdiqləndi

10.08.2019

“Yeni Gundem” İnformasiya Agentliyinin 2 yaşı tamam olur.

10.08.2019

Böyük Nərimanlılar silsiləsindən - Şair Şahmalı Əliyev  Bəlkə qala sözüm, dünya.  

09.08.2019

Uşaq yaşlarından məhkum olan görkəmli jurnalistimiz

09.08.2019

Vampirlər həqiqətdirmi? – İlginc faktlar

08.08.2019

MƏCNUN GÖYÇƏLİ RÜBAİLƏRİ

08.08.2019

Şadlinskilər

07.08.2019

Yazıçı olmaq istəyənlərə Stefen Kinqdən 22 vacib məsləhət

06.08.2019

Atasından miras qalmış taxta 52 il sahib çıxmış hökmdar

06.08.2019

Xəstəsinin evinə bazarlıq edən həkim – MARAQLI ADAM

05.08.2019

General Sisianovun erməniləri “İT” adlandırdığı 214 illik tarixi məktubu  

04.08.2019

Mən də ölülərin xalq şairiyəm - Telman Hüseyn Anadilin şeirləri

03.08.2019

Misir fironları əslən qafqazlıdır - Alman alimlərindən sensasion tədqiqat

03.08.2019

TİTANİK GƏMİSİ HAQQINDA BİLMƏDİYİNİZ BÜTÜN MARAQLI MƏLUMATLAR BİR ARADA

02.08.2019

Qan içində sevgi, 27 illik həsrət, “məni öldür, get...” - FİLM KİMİ HEKAYƏT – VI HİSSƏ - SON - VİDEO

01.08.2019

Qan içində sevgi, 27 illik həsrət, “məni öldür, get...” - FİLM KİMİ HEKAYƏT - V HİSSƏ

31.07.2019

Ərəb Əmirliklərində çalışan xanım alimimiz: Hər il  28 Mayla bağlı müsabiqə keçirir, tələbələri milli hədiyyələrlə mükafatlandırıram  

31.07.2019

Qan içində sevgi, 27 illik həsrət, “məni öldür, get...” - FİLM KİMİ HEKAYƏT - IV HİSSƏ

30.07.2019

Böyük rəhbərə son dəfə qurban gedən kiçik adamlar.

30.07.2019

Qan içində sevgi, 27 illik həsrət, “məni öldür, get...” - FİLM KİMİ HEKAYƏT - III HİSSƏ

29.07.2019

Tanrının “Oxu” təlimi

29.07.2019

Qan içində sevgi, 27 illik həsrət, “məni öldür, get...” – FİLM KİMİ HEKAYƏT – II HİSSƏ

27.07.2019

Qan içində sevgi, 27 illik həsrət, “məni öldür, get...” – FİLM KİMİ HEKAYƏT – I HİSSƏ

26.07.2019

Qondarma bəylər

25.07.2019

Eldar Baxış oğlunun cəsədi qucağında evə keçdi – Hadisənin şahidi yazır...

25.07.2019

ƏLİBALA HACIZADƏ: HEÇ NƏ ƏZİZ DEYİL XATİRƏN QƏDƏR

24.07.2019

26 il Ağdamsız

23.07.2019

BÖYÜK NƏRİMANLI SİLSİLƏSİNDƏN YAZIÇI, PUBLİSİST QƏDİR ASLAN 
 

22.07.2019

Azərbaycan mətbuatı-144

22.07.2019

“Rəvan” sözünün əvvəlinə “i” hərfi əlavə olunaraq “İrəvan” adı əmələ gəlmişdir

20.07.2019

"Deportasiyadan Etnik Təmizləməyə Gedən Yol" adlı sənədli filmi ictimaiyyətə təqdim olundu.

19.07.2019

Oğlunun ölümündə özünü günahkar bilən ateist Xalq şairi- Maraqlı Faktlar

18.07.2019
Bütün xəbərlər