Abdal - Təsəvvüfün (Sufizmin) əsası kimi

19:53 / 12.06.2019
Baxılıb: 3652

Elmi ədəbiyyatda qəbul olunduğu və yuxarıda şərh etdiyimiz kimi, dini-ürfani aspektdə "Abdal", əsasən, ərəb dilində, "bədəl", "bədil" sözlərinin cəmindən yaranmış, "qarşılıq, əvəz, birinin yerinə keçən; bir şeyin yerini tutan" deməkdir, yaxud " abd" - "Allahın qulu" mənalarını verir, türk dillərində "abdallar", fars dilində "abdalan" şəklində cəm halda işlədilmişdir.

Hazırda " Abdal" təsəvvüf doktrinası aspektində, ərəb, fars və türk dillərində, həmin mənada müxtəlif səviyyələrdə, əsasən 3 ümumiləşmə səviyyəsində - mərhələsində qəbul edilir ki, onların ilahi-kamillik dərəcələrinə görə vahid tamın hissələri olması nəzərə alınmaqla, sadəcə, şərti olaraq bir-birindən fərqləndirmək lazım gəlir.
I səviyyədə - Abdal (ilahi " qeyb" biliyinə və gücünə malik) - ilahi mistik səviyyədə - Allahın dünyanı Abdalların vasitəsilə idarə etməsi, dünyanın nizamını onların vasitəsilə qoruması, onları digər yaradılmışlardan (insanlardan, mələklərdən, cinlərdən və sair) fərqli olaraq, Allahın icazə verdiyi həddə "Qeyb elmi"ni bilmələri, "Quran"da "Əshabi-Kəhf" surəsindəki Musa peyğəmbərə "ledün" elmi öyrədən, Allahın özünün də onun kim olduğunu açıqlamadığı, yəni "qeyb" saxladığı bənə ("Quran" təfsirçiləri Məhəmməd Peyğəmbərin hədislərinə istinadən onun Xızr olmasını ehtimal edirlər) kimi (Abdalani-Xızır); həmin səlahiyyətlərini yerinə yetirmələri üçün yüksək mistik, metafizik, kosmoloji enerjiyə malik olmaları və qeyb aləminin ərənləri olmaları ("Ricalül-qeyb" olmaları,) Qeyb Ərənləri kimi iyerarxiya təşkil etmələri, iyerarxiyanın zirvəsində Məhəmməd Peyğəmbərin ruhu - "Qütb Abdalı", ondan aşağıda iki yardımçısı - "Abdalları", ondan aşağıda isə digər dərəcə və adlarla başqa Abdalların olması; onların hər birinin özünə məxsus vəzifələrinin olması, hər birinin 1 iqlimi - göyü (səmanı) - birlikdə 7 göyü (iqlimi) idarə etmələri və sair yüksək dini-mistik idarəetmə mükəlləfiyyətlərinin olması; bu baxımdan, müxtəlif mənbələrdə dəyişik rəqəmlərlə Abdalların "Müqəddəs 3-lər, 7-lər, 40-lar, 70-lər, 80-lər, 100-lər, 300-lər (313-lər) və sair kimi" qəbul edilən, lakin əski mətnlərdə, əsasən "40 müqəddəs övliya" - "Qırxlar - piri" kimi mövcud olması; həmin konsepsiyaya görə, Qeyb ərənlərindən biri vəfat etdikdə, Allahın onun yerinə digərini əvəz olaraq keçirməsi, yəni "bədəl", "bədil" - "əvəz" olmaları; əski ədəbiyyatda onların eyni vaxtda iki yerdə görünə bilmələri, odda yanmamaları, suyun üzəri ilə yerimələri, ən ağır xəstəlikləri müalicə etmələri, bəlaları aradan qaldırmaları və sair yüksək "qeyb" qabiliyyətlərinin olması; Allahdan nə istəsələr, Allahın onların diləyini yerinə yetirməsi ( bu kəramətlər ulu babam Miskin Abdalda da olmuşdur ki, bu haqda sonrakı bölmədə ətraflı danışılacaqdır);

Altay, Orta Asiya, Şimali Qafqaz və Dağıstan xalqlarında İslama qədərki dövrdə mövcud olmuş "allahlar panteonu"nda Abdalın "Ov allahının adı, dağ heyvanlarının hamisi", İslamda sonrakı dövrdə isə həmin xalqlarda "mistik, metafizik qüvvəyə malik Mübarək şəxs, böyük möcüzələr sahibi, Pir" (yəni daha çox mifik obraz, eyni zamanda real şəxsiyyətin sintezi) kimi anlaşılması da bu aspektdə öyrənilməlidir;

II səviyyədə - Abdal (təriqət müqəddəsi, piri, övliyası, ocağı) - təsəvvüf (sufi) cərəyanı, doktrinası səviyyəsində - "özlərini tamamilə Allaha həsr etmiş, "şəriət, təriqət, mərifət mərhələlərini keçərək, Həqiqət mərhələsinə - Allaha qovuşmuş, "fənafillah" olmuş, "Allahda ərimiş", buna görə də Allahdan ona ilahi güc və "ledün elmi" - ilahi biliklər nəsib olmuş, müxtəlif dərəcələrdə möcüzələr göstərməyə qadir, yəni adi insanlardan üstün metafizik-mistik qüvvəyə malik (eyni vaxtda iki yerdə görünə bilmələri, odda yanmamaları, bəlaları aradan qaldırmaları və sair, ümumiyyətlə, Allahdan nə istəsələr olması) müqəddəs övliya, pir, ocaq sahibi, mürşid kimi.

Bu baxımdan, Abdallar "Ricalül-qeyb" - Abdallıq doktrinasının təzahür formaları, istiqamətləri, Abdallıq kökü üzərində pöhrə vermiş budaqları olan "Səfəviyyə", "Bəktaşilik", "Mövləvilik", "Ələviyyə", "Xəlvətiyyə" və sair təsəvvüf - sufi cərəyanlarının mürşidləri (ustad müəllim) kimi çıxış etmişlər. Onlar "Ricalül-qeyb" - "Qırxlar piri" tərəfindən ən yüksək sayılan Abdal - sufilik "orden"nə layiq görülmüş, həmin dərəcə ilə təltif edilmiş, əsl adlarından əlavə "Abdal" adını da daşıyan və həmin adla tarixə düşmüş, həmim adla ilahi məzmunda şeirlər yazmış, Allaha qovuşmaqda sufi musiqisini - saz havalarını vasitə kimi istifadə etmişlər. Bu səviyyədə də Abdallar 1-ci səviyyədə açıqladığımız "Ricalül-qeyb" Abdalları, "müqəddəsləri" kimi mövcud olmaqla, "Ricalül-qeyb"in kənar anlayış olmayıb, fərqli mahiyyət kəsb etməyib, elə "Ricalül-qeyb"in təzahürləri kimi çıxış edirlər;

III səviyyədə - Abdal (tək şəxs deyil, icma, qrup, zümrə kimi) - bu səviyyədə Abdallar "Ricalül-qeyb"ə məxsus aləmin şərtlərinə uyğun yol ilə gedən, öz halal əməkləri, yolçuluqları, zəhmətləri ilə yaşayaraq, özlərini Allaha həsr etmiş, daim Allahı zikr edən, insanları İslama, müsəlmanları yaxşı işlər görməyə, pis işlər görməkdən çəkinməyə dəvət edən, qrup halında özlərini "Abdallar" adlandıran icmalardır. Həmin səviyyədə Abdallar, həm də və daha çox , qədim Ağ Hun türk tayfası kimi də xarakterizə olunur və bu səviyyədə hər iki anlayış - həm tayfa adı kimi Türklüyü bildirən əlamət, həm də bütün həyatını Allaha həsr etmiş icmalar kimi müqəddəs şəxsiyyətlər əlaməti, demək olar ki, bir-biri ilə qarışdığından, vahid vücud təşkil etdiyindən onları ayırd etmək, aralarında hansısa sərhəd müəyyən etmək mümkün deyildir. Bu icmaların içərisində, müxtəlif peşə sahibləri olmaqla yanaşı, Haqq aşiqləri qismində aşıqlıq edən, Abdal təxəllüsü ilə şeirlər yazan, Abdal musiqisi (bu musiqi hazırda Anadolda geniş yayılmışdır, "Abdal" musiqi növü, "Abdal" musiqi qrupları və sair) ilə məşğul olan müxtəlif "Abdal" qrupları təşkil edən, mümkün qədər böyük kütlədən ayrı, qrup halında kənar yerlərdə - "Abdal", "Abdallar" və ya başqa adlarla adlanan ayrıca kəndlərdə, böyük şəhərlərdə də əsasən, ayrı-ayrı məhəllələrdə cəm halda yaşayan, özlərini Allaha ibadətə həsr edən, Abdal təkəllərinə gedib, Abdallıq ənənələrini qoruyub, saxlayan zümrə kimi tanınırlar.

Bu zümrə, əsasən, tarixdə mövcud olmuş övliya Abdalların qohumları və ya nəsil törəmələri kimi babalarının yolunu davam etdirən icmalar kimi qəbul edilir. 
Göründüyü kimi, bu bölgü şərti olmaqla hər üç səviyyədə Abdalların, əslində vahid başlanğıcdan güc, qüdrət, ilham almaları, eyni yolun yolçuları olmaları, sadəcə, hər birinə verilən "ilahi güc, qüdrət, möcüzə və vahid " iyerarxiyada" tutduqları mövqe, səviyyə, dərəcə baxımından fərqlənirlər.

Tofiq Hüseynzadə - "Miskin Abdal - Qeyb Ərəni, Təsəvvüf Piri" kitabından

Goyce.az

 


Etiket:
Xəbərlər

Səməd Vurğun cibindən pul çıxarıb verdi ki, get özünə paltar al - Əyyub Cabbarov

29.09.2022

Kəsəmən məktəbinin məzunlarının 50 illiyi

30.06.2022

Ələddin Allahverdiyev – 75

28.05.2022

Peşə təhsili alan gənclərin turizm sahəsində sahibkarlıq imkanları layihəsi keçirilir

04.03.2022

BÖYÜK AZƏRBAYCAN OLMALIYAM MƏN... GÖYÇƏ ADLI İLAHİ SEVGİ...

19.02.2022

Qərbi Azərbaycanın Qaraqoyunlu dərəsi haqda televiziya filmi

29.01.2022

Müəllimlərim haqda xatirələrim - Musa Kərimov 

17.01.2022

Səksəninci döngə

27.12.2021

İlham Əliyev – Onun əsil DOĞUM GÜNÜ 8 NOYABRDIR

24.12.2021

Akademik Əhliman Əmiraslanov Prezident İlham Əliyevə təşəkkür etdi

05.12.2021

İntiqamın arzusu: “Mənə elə rəssam verin ki, məni ayaq üstə çəksin”

24.11.2021

AŞIQ ABBASƏLİ NƏZƏROV

22.11.2021

Altmış ilin sözə dönən anları 

27.09.2021

Şəhid qardaşıma məktub – Günay Vəlizadə yazır
   

25.09.2021

Nazilə Gültacın təqdimatında könül yolçuluğumuz davam edir. Bu dəfəki könül yolçumuz Gülay Toldur.

08.09.2021

UĞUR ƏNGƏL TANIMIR

07.09.2021

Göyçə mahalının Basarkeçər rayonu İkinci dünya müharibəsində

02.09.2021

Nazilə Gültacın təqdimatında könül yolçuluğumuz davam edir. Bu dəfəki könül yolçumuz Üzeyir Güleçdir.

02.09.2021

Nazilə Gültacın təqdimatında könül yolçuluğumuz davam edir. Bu dəfəki könül yolçumuz  Turğay Değrimencidir.

30.08.2021

Sən özün bir kitabsan - Aygün Xəlilqızı yazır

07.08.2021

Aşıq Ələsgərin gürcü dilində nəşr edilən şeirlər kitabının təqdimatı keçirilib

06.08.2021

"Dədə Ələsgər ocağı" İctimai Birliyinə professor Ələddin Allahverdiyevin təbrik məktubu.

17.07.2021

Azərbaycan təbiəti və Aşıq Ələsgər

08.07.2021

Aşıq Ələsgərin gürcü dilində şeirlər kitabı nəşr olunub.

30.06.2021

Bağırovun NKVD "padvalında" döydüyü qatı bolşevikin dəhşətli aqibəti

08.06.2021

Tbilisidə Mehriban Əliyevaya həsr olunan gürcü dilində kitab təqdim edilib

07.06.2021

QƏRBİN QURUMUŞ GÜLLƏRİ, ŞƏRQİN DÖYÜNƏN QƏLBİ...  

26.05.2021

Ermənilərin QARAGÖL sevdası: "Xəritə üzərində o ərazilər Azərbaycanındır" - İki müəllimin SSRİ-nin fərmanına ÜSYANI 

25.05.2021

Dəmir yumruğun memarı Heydər Əliyevdir

10.05.2021

Daşkənd kəndinin İkinci Dünya Müharibəsi Veteranları

09.05.2021

Nazilə Gültacın şeirləri - İlahi, göylərə bir yuxu göndər.

19.04.2021

"Adım Ələsgərdir, Göyçə mahalım!" adlı online bədii konfrans keçirilmişdir.

19.04.2021

Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin zabiti Orxan Məmmədovu Səlcuq Bayraktar mükafatlandırdı.

06.04.2021

GÖYÇƏYƏ AÇILAN PƏNCƏRƏLƏR...

30.03.2021

AŞIQ ƏLƏSGƏRİN “YÜKÜM” RƏDİFLİ DİVANİSİNİN AÇIQLAMASI

29.03.2021

Milli-mədəni sərvətlər xəzinəmizə misilsiz töhfələr bəxş etmiş dahi sənətkar

21.03.2021

Aşıq Ələsgərin vəfatı

07.03.2021

Xocalı soyqırımı haqqında məlumat

26.02.2021

Onu anasının dolmuş gözlərində gördüm

25.02.2021

Aşıq Ələsgərin kötücəsi "OSCAR"-a layiq görüldü.

23.02.2021

“Mən Göyçə mahalına, sonra Abasqulu bəyin yurduna getmək istəyirəm”!-Zahid Oruc

23.02.2021

Başın sağ olsun, Vətən!

20.02.2021

Azərbaycanlı əməkdar jurnalist vəfat etmişdir.

20.02.2021

Sahib Alıyev: Nizami ilində Dədə Ələsgərin yubileyinin keçirilməsində mən bir rəmzilik görürəm.

19.02.2021

Prezident İlham Əliyev "Aşıq Ələsgərin 200 illik yubileyinin qeyd edilməsi haqqında" sərəncam imzalayıb.

19.02.2021

Lirik etiraf və bədii özünüifadənin lakonik forması

18.02.2021

18.02.2021

MİN  BƏZƏKLİ XALIYDI GÖYÇƏ...

12.02.2021

Erməni silahlıları Göyçənin Şorca kəndinin bütün kişilərini öldürürlər

09.02.2021

Daun sindromlu müəllim Noelia

06.02.2021
Bütün xəbərlər