NƏRİMANLI KƏNDİNİN ŞƏHİD KÜNBƏZİ

Zaman-zaman mənfur erməni daşnakları öz havadarlarının köməyi ilə türklərin başına min bir bəlalar gətiribər. 1918-ci ildə Ulu Göyçədə təkcə Nərimanlı (Söyünqulağalı) kəndinin başına gətirilən hadisələri öz gözləri ilə görmüş Əmirmurad Hacıyev o günləri belə xatırlayırdı:

Rayon mərkəzi olan Basarkeçərlə (Vardenis) kəndimiz Söyünqulağalının arası 7-8 kilometr olardı. Bütöv Göyçə mahalında və Göyçənin hüdudlarından da kənarda ad-san qazanmış Qlava Balı Qoşabulaq kəndindən başlayaraq Qayabaşı kəndinin tuşu ilə Göy körpüdən bir az da Basarkeçərə tərəf dərin arx - səngər qazdırmışdı. Kəndin kişiləri təpədən dırnağadək silahlanaraq erməni daşnaklarının qabağını mərdliklə kəsmişdilər. Belə igidlərdən Söyünqulağalı kəndindən Hajalı oğlu Abbas, Hacıəlimərdan oğlu Nəbi, Vəli oğlu Bəşir, Əmliyin Salmanı və digərləri 20-25 gün ermənilərin ordusunun qabağını kəsdilər. Sonra İrəvan tərəfdən ermənilərə əlavə qüvvə gəldi ki, silah-sursatın içində top da var idi. O dövrdə kəndin qəbiristanlığında ilk künbəz Hajəlimərdan kişinin qəbrinin üstündə tikilmişdi. Topun mərmisi həmin künbəzi yarımuçulu vəziyyətə saldı. Künbəz 1988-ci il qaçqınlığına qədər həmin vəziyyətdə canlı şahid kimi o dövr tarixini özündə yaşadırdı. Ermənilərin nizami ordusunun qabağında güclü müqavimət göstərə-göstərə qadınları, uşaqları, qocaları kənddən çıxardılar. Kəndin cənub-şərq tərəfindən Böyük Qaraqoyunludan dağ yolu ilə Kəlbəcərə tərəf camaat çıxmağa başladı. Bərk boran başlamışdı. Bir tərəf Yəhər daşları, o biri tərəf Daşlı Güney, ta Qabaq daşlarına qədər böyük bir ərazi insanlarla dolu idi. "Səngər" deyilən yer Böyük Qaraqoyunludan ən uca dağ olan Çalmalı dağına tərəf bir yer idi. Burada 10-15 evdən ibarət Seyidlər deyilən tayfa yaşayırdı. Daşnaklar Seyidlərə qədər gəldilər. Ondan sonra ki, boran daha da gücləndi, boranın, bir də müqavimət göstərən ərənlərin hesabına sıldırımlı dağlar arasında mühasirəyə düşəcəklərindən qorxan daşnaklar irəliləyə bilmədilər. Yalın ağzında ağkilsəli Məşədi Cabbarın qoyun komu var idi. Soyuqdan donmuş camaatın böyük bir hissəsi həmin qoyun komuna doldular. Kəndin ağsaqqallarından olan Məşədi Mehdi əlində bir çubuq adamları yerbəyer eləyirdi. Əhalinin nə qədər mal-qoyunu vardısa hamısını və lüt-üryan dağlara səpələnmiş insanların böyük bir hissəsini boran qırdı. Bu hadisə Çalmalı dağının Kəlbəcər üzünə yaxın Yal deyilən, sonralar “Sümük tökülən” adını almış yerdə baş vermişdi. Bu fəlakət 1918-ci il yazın 40 günü keçmiş, yəni təxminən may ayının əvvəllərində olmuşdu. Həmin vaxta qədər Söyünqulağalı kəndində 113 ev var idi. Camaatın sağ qalan hissəsi "Göllər" deyilən yaylaq yerinin ətrafında özləri ilə gətirə bildikləri kilimdən, keçədən dəyə, alaçıq düzəltdilər, təxminən iki aya qədər orada qaldılar. Rayonun 35 kəndi azəri türklərindən ibarət idi. Daşnaklar uşağa, qocaya, qadına baxmadan qəddarcasına əllərinə keçəni məhv edirdilər. Hiylələri baş tutduqları yerdə kütləvi qırğınlar törədirdilər. Rayonun ən böyük kəndlərindən olan Şişqaya kəndində məsləhətləşmək adı ilə 600 nəfərdən ibarət əhalini bir tövləyə yığıb od vuraraq hamısını yandırmışdılar. Əhalinin illərlə zəhmət çəkib yığdığı var-dövləti talan edilirdi. Daşnak Andronik Ozanyanın nizami orduya başçı təyin etdiyi Selikov soyadlı polkovnik Göyçə əhalisinə ağlasığmaz divan tutdururdu. Dərin quyular qazdırıb diri-diri insanları basdırırdılar. Bəzən bir neçə gün yer tərpənirdi. Selikovun qəddarlığı yerli erməniləri də türklərə qarşı amansız olmağa ruhlandırırdı. Dinc əhali daşnak yaraqlılarının atını yemləmək üçün arpa yığıb verməkdən cana doymuşdular. Rayonun ən böyük kəndlərindən biri də Səmənd Ağa yaşayan Zod kəndi idi. Başbilən ağsaqqallar məsləhətləşdilər ki, bir tədbir görüb qaniçən Selikovu aradan götürsünlər. Elə də etdilər. Zodda qədim alban kilsəsinə qalxan dar aralıqda daşkəndli Hacı Rəhim tərəfindən Selikovun "arpa-arpa" deyən başı kəsilərək susduruldu. Bundan sonra erməni daşnakları daha da quduzlaşdı. Açıq şəkildə kütləvi qırğınlara başladılar. Göyçənin rayon mərkəzindən ucqar kəndlərin də qaçıb canlarını qurtarmaq məcburiyyətində qaldılar. Əhalinin iki istiqamətdə çıxış yolu var idi: Şimal istiqamətdən Gədəbəy dağlarına, şərq və cənub-şərqi istiqamətdən isə Kəlbəcər dağlarına üz tutdular. Zod kəndi tərəfdən Kəlbəcərə sıldırımlı dağ yolu qalxırdı. Qaçan əhalinin böyük bir hissəsi də “Qazuçan” adı ilə məhşurlaşmış dərədə borana düşərək həlak oldular. Göyçə göyçəlilərsiz qaldı. Əhali Azərbaycanın demək olar ki, bütün rayonlarına səpələndilər. Özləri ilə heç nə götürə bilməyən qaçqınlar böyük əzab-əziyyətlərə qatlaşmalı oldular.

 ƏLİŞİR HACIYEV