Rəsulzadə Türkiyədən niyə getdi?

11:54 / 21.11.2019

Rəsulzadənin Türkiyədən Avropaya köçməsi məsələsinə həm bizim, həm Türkiyə tarixçilərinin sanballı əsərlərində toxunulub. Memuarlarda da bu məsələ öz əksini tapır.

Ona görə də mən indi yalnız mövcud ədəbiyyatların verdiyi məlumatları ümumiləşdirərək, bəzi mülahizələrimlə birgə sizinlə bölüşməyə çalışacağam.

Bununla belə, düşünürəm ki, problemin Türkiyə və Rusiya arxiv materialları əsasında ayrıca araşdırılması da pis olmazdı.

Rəsulzadə Türkiyəni nə vaxt tərk edib?

Beləliklə, ədəbiyyatda Rəsulzadənin Türkiyədən getməsinin 1928-1931 illər arasında baş verməsi haqqında fərqli məlumatlar var. Amma çoxluq 1931-ci il tarixinə üstünlük verir.

Hərçənd özü məktublarında 1930-cu ildən Polşada yaşadığını, Türkiyəyə daxil olmaq üçün izn verilmədiyini yazır.

İkincisi, özünün getməsi, yaxud ölkədən çıxarılması barədə də fikirlər haçalanır. Lakin burada da görünən odur ki, çoxluq çıxarılması versiyasına üstünlük verir.

Nəhayət getməsinin, yaxud çıxarılmasının səbəbləri barədə danışarkən ədəbiyyat daha çox Rusiyanın təzyiqini başlıca səbəb kimi göstərir. Amma müəlliflər Türkiyənin daxili və xarici siyasətindəki digər prosesləri də təsiredici səbəblər sırasında sadalayırlar.

Mənim üçün maraqlı olan isə ağırlıq çəkisinin məhz son qərar anında hansı səbəblərin üstünə düşməsidir.

Rusiya basqısı

Yuxarıda qeyd etdiyimiz kimi Azərbaycan tarixçiləri başlıca səbəb kimi SSRİ hökumətinin Türkiyəyə etdiyi təzyiqləri vurğulayırlar.

Bu zaman 1921-ci ildə Atatürk hərəkatı ilə Sovet Rusiyası arasındakı Moskva anlaşmasının 8-ci, yenə həmin ildə birincinin Cənubi Qafqazın sovet respublikaları ilə imzladığı Qars müqaviləsinin 10-cu maddələrindəki tərəflərin öz nəzarəti altında olan ərazilərdə digər ölkənin müxalif qruplarına fəaliyyət imkanı verməmək haqqında öhdəliklərinə, nəhayət Türkiyə Cümhuriyyəti ilə SSRİ arasındakı mütəmadi yenilənməsi nəzərdə tutulan 1925-ci il razılaşmasına istinad edirlər.

Amma bu müqavilələrdən sonrakı bir neçə il ərzində Rəsulzadə Türkiyədə fəaliyyətini məhdudlaşdırmayıb. Həm təşkilatı, həm də nəşr işləri ilə kəskin ideoloji anti-sovet fəaliyyətini davam etdirib.

Başqa sözlə, bolşeviklərin Türkiyə hökumətindən tələbləri və təzyiqləri var idi, amma sonuncu heç də fəaliyyətini bu təzyiqlər əsasında deyil, sırf öz siyasi motivləri əsasında qururdu.

Ədəbiyyat, həmçinin sovet basqısının 1931-ci ildə Türkiyə və SSRİ xarici işlər idarələri rəhbərlərinin təmaslarında kulminasiya nöqtəsinə çatdığını, həmin il 1925-ci il müqaviləsini növbəti dəfə yeniləyən protokol imzalanarkən, ora əlavə məxfi hissənin əlavə olunduğunu və məhz onun əsasında mühacirətə təzyiqlərin həyata keçirildiyini, Rəsulzadənın də nəticədə ölkədən deportasiya olunduğunu qeyd edirlər.

Bu bir az şübhəli gəlir. Birincisi, ona görə ki, Azərbaycan nəşrlərinin qadağan olunması haqqında rəsmi əmr bu nəzərdə tutulan protokolun imzalanmasından bir neçə ay əvvəl verilib.

İkincisi, necə olur ki SSRİ-dən 1921-də, yaxud 1925-də daha çox asılı olan, onunla daha yaxın olan Türkiyə basqılara tab gətirir, müqavilələrin şərtlərini yerinə yetirmir, amma kifayət qədər oturuşmuş Türkiyə Cümhuriyyəti 1931-ci ildə artıq təzyiqlərə müqavimət göstərə bilmir?

Axı, dinamika da indi əksinə idi. 1931-cu ildə Türkiyə "Cahanda sülh" şüarı ilə neytrallıq eksperimentinə başlayır və 1932-dən sonra Qərbə tədricən yaxınlaşma yolu tuturdu.

Qısası, gəldiyim qənaət budur ki, Rusiya Türkiyəyə 1931-də, sonuncunun qəti şəkildə istəmədiyi qərarları qəbul etdirə bilməzdi. Sovet Rusiyası belə bir gücə yalnız 1945-də malik olacaqdı.

İndi isə Türkiyənin Rusiyadan asılılığı 1920-1921, 1925-ci illərdəki kimi deyildi. Tələb həmişə var idi, lakin məhz indi Türkiyənin Azərbaycan nəşrlərini bağlamaq kimi asan olmayan qərarına öz motivləri olmalı idi.

Türk ocaqları

Sovet Rusiyasından gələn türk siyasi mühacirətinin belə demək olarsa mərkəzi, Türk ocaqları idi.

Vaxtilə Balkanlardan gələn qaçqınlara yardım etmək üçün formalaşmış bu təşkilat, indi də Türkiyə Cümhuriyyəti hökuməti ilə Rusiyadan köçən siyasi mühacirlər arasında bir körpü rolunu oynayırdı.

Türk ocaqları vasitəsilə bizim mühacirlərə, o cümlədən Rəsulzadəyə maddi yardım edilirdi. Ocaqların başçısı və Türkiyə Cümhuriyyətinin nüfuzlu rəsmisi olmuş Həmdullah Sübhi Tanrıövər mühacirətin ən çox təmasda olduğu yerli siyasətçi idi.

Əsarət altında yaşayan türklərin milli haqları uğrunda siyasi mübarizəsində mühüm bir vasitə olan, xeyli mühaciri ətrafına toplayan ocaqların fəaliyyətini Türkiyə hökuməti, xüsusən 1927-ci ildən sonra daxili siyasətlə çərçivələndirməyə başlayır.

Atatürk indi onların özünün Türkiyədəki etirbarlı siyasi dayaqlarından birinə çevrilməsini istəyirdi. Ocaqların xaricdə şöbələr açması, ümumən xaricdə yaşayan türklərlə siyasi əlaqələrini durdurmaq yolu tutulurdu.

Məhz 1927-ci ildən də Türkiyə Azərbaycan Milli Mərkəzinə maddi yardımını da dayandırmışdı. Həmin il Rəsulzadənin "Yeni Qafqaziya" dərgisinin də nəşri kəsilmişdi.

Siyası fəaliyyətin bu cür çərçivələnməsi aydındır ki, prioriteti mənsub olduğu xalqların istiqlalı olan mühacirləri qane edə bilməzdi.

Nəhayət, ocaqlarda Türkiyənin içindən turançılıq tərəfdarları da toplanmışdı. İstər-istəməz hökumətlə ocaqların fəalları arasında bir ideoloji ziddiyət yaranırdı.

Məhz türk ocaqlarının fəaliyyətində bu cür dönüş sovetlərdən gələn mühacirlərlə Türkiyə hökuməti arasında münasibətlərdə bir problemə çevrilir.

Rəsulzadə isə bu dövrdə tam əksinə mübarizəsini Sovet Rusiyasından gələn türk-müsəlman xalqlarının nümayəndələri ilə yanaşı, bolşeviklərdən qaçıb Avropada yerləşmiş qeyri-türk, qeyri-müsəlman mühacir qruplarla ittifaqda birləşdirmək prosesinin içinə daxil olurdu.

Rəsulzadə bir dəfə Atatürkün Sovet Rusiyası ilə əlaqələrinin istiqlalın itirilməsi ilə nəticələnməsini görmüşdü, yəni onun hədəfləri çərçivəsində Türkiyə dost-qardaş olsa da, siyasi müttəfiq olmamışdı.

İndi də faktiki 1920-ci ilin aprelində olan situasiyaya oxşar bir durum yaranmışdı. Rəsulzadəyə Rusiyaya qarşı aktiv ümumi mübarizə lazım idi.

Türkiyəynin prioritetləri isə fərqli idi. Rəsulzadəni də bu prioritetlərə uyğun hərəkət etməyə, başqa sözlə konkret məqamda mübarizəsini zəiflətməyə razı salmaq mümkünsüz olardı.

Nəticədə bu ziddiyyət ona gətirib çıxardır ki, Azərbaycan mühacirlərinə məxsus sənədlər türk hökuməti tərəfindən müsadirə olunur, axtarışlar aparılır.

Aydındır ki, Şəfi bəy Rüstəmbəyov Rəsulzadəni "dövlətin içində dövlət qurmaqda, ev sahibinin qonaqpərvərliyini anlamamaqda, xəbərdarlıqları nəzərə almamaqda" günahlndırarkən onun "ipə-sapa yatmamasını" irad tuturdu.

Türkiyədəki daxili vəizyyət

1930-1931-ci illər Türkiyədəki daxili siyasət nöqteyi nəzərindən çox gərgin olmuşdu. Atatürk hökuməti ilə Türk ocaqları arasındakı xarici siyasətə baxışdakı fərqlilik daxili proseslərdə qismən ayrılığa nədən olmuşdu.

Atatürk ölkədə çoxpartiyalı sistemin yaradılması üçün yeni bir cəhd edir. Əsasən qərbyönümlülərdən ibarət "Sərbəst firqə" adında yeni partiya yaradılır ki, ölkədəki bələdiyyə seçkilərində iştirak etsin.

Hakimiyyətin gözləntisinin əksinə olaraq, Aydın kimi bir çox yerlərdə Türk ocaqları Atatürkün CXP-sinə deyil, liberal Sərbəst fırqəyə dəstək verir.

Üstəgəl, Türk ocaqlarının sabiq rəhbərlərindən Mehmet Emin Yurdakul, həmçinin bu ocaqlarla həmişə sıx əlaqəsi olmuş Əhməd Ağoğlu da yeni partiyanın aparıcı fiqurları olurlar.

Sərbəst firqə camaat arasında az bir zamanda böyük nüfuz qazanır. Bunlar Cümhuriyyət Xalq Partiyasını narahat edirdi.

Demokratiya eksperimenti ölkədə ciddi, tezliklə iqtidar ola biləcək güclü bir müxalifətin formalaşmasına aparırdı. Nəticədə 1930-da Sərbəst firqənin, 1931-də isə Türk ocaqlarının müstəqil fəaliyyəti dayandırıldı.

Həm daxili və xarici siyasi situasiyaya, həm də iqtisadi problemlərə cavab olaraq Türkiyə hökuməti birpartiyalı sistemi möhkəmləndirmək yolu tutdu və aktiv şəkildə alternativ fikri susdurmağa başladı.

Cahanda sülh neytrallıq idisə, yurdda sülh daxili stabillik adı ilə birpartiyalı sistemin möhkəmləndirilməsi idi.

Rəsulzadəyə də 1920-də "ingilisçi Müsavatın" rəhbəri deyənlər, 1931-ci ildə onun bütün nəşrlərinə klassik "əcnəbi politikası əlində alət" damğası vurub bağladılar.

Türk Ocaqlarının başqanı Tanrövər də siyasi sürgünə, Rumıniyaya səfir göndərildi. Türkiyədən çıxan Rəsulzadə əvvəl Sovet Rusiyası ilə mübarizənin mərkəzlərindən birinə çevrilmiş Polşaya getsə də, Tanrıövərlə təmaslarını davam etdirirdi.

Polşanın nasistlər və ruslar tərəfindən işğalından sonra da məhz Rumıniyaya Tanrıövərin yanına gedib, bir müddət orada fəaliyyət göstərəcəkdi.

SSRİ isə müharibə qurtaran kimi, 1945-ci ildə nota verərərək Türkiyə ilə 1925-ci il müqaviləsindən çıxdığını bildirir və Türkiyənin üzünü birmənalı şəkildə Qərbə çevirməkdən başqa çarəsi qalmır.

Rəsulzadə də CXP millət vəkili olmuş Tanrıövərin köməkliyi ilə 1947-ci ildə Türkiyə vətəndaşlığı alır.

Tanrıövərin sədrliyi ilə Türk ocaqları da 1949-da fəaliyyətini bərpa edir. Növbəti il isə Tanrıövər artıq Demokrat partiyası siyahısından millət vəkili seçilir.(aqreqator.az)

 


Etiket:
Xəbərlər

Eşq bir sirdir...

06.12.2019

Vəzir Orucovun atası İsgəndər Həmidovu silləynən vurdu... - Asim Qasımov 

04.12.2019

Xəzərin “udduğu” neftçilər - Dəhşətli hadisədən 4 il keçdi

04.12.2019

Kişilik simvolu və Cahandar ağa

04.12.2019

Almaniya ordusunun qorxusu – Hitler türkiyəli generallarla niyə görüşmüşdü... (FOTOLAR)

03.12.2019

Ermənilərin köçürülməsinə qarşı Naxçıvanda Keçili üsyanı

02.12.2019

Rus çarları ermənilərə niyə nifrət edirdilər? 

30.11.2019

MƏRHƏMƏTƏ ATILAN GÜLLƏ

29.11.2019

Yaratdığı təriqətlə 900 insanın bir gündə intihar etməsinə səbəb olan Cim Cons – Qatil, yoxsa kahin? - FOTO

28.11.2019

Dərbənddə doğuldu, Bakıda dəfn edildi – teleqüllənin təşəbbüskarı olan general Rəsulbəyovun həyat yolu

27.11.2019

“XƏZİNƏ” Milli Mükafatı sahiblərinə təqdim edilib – FOTOLAR

27.11.2019

Dünya Gənc Türk Yazarlar Birliyi şeir müsabiqəsi keçirib

27.11.2019

SSRİ-nin birinci xanımı olan bakılı qızın intiharı – General Qusevin işvəkar arvadının baiskarlığı

26.11.2019

"Erməni soyqırımı" yoxdur deyən fransız yazar: "Bir azərbaycanlı ilə görüşdüm, hönkür-hönkür ağlayırdı" - FOTOLAR,VİDEO

26.11.2019

Unutqanlıq, yaxud tarixi unutqanlığın ibrət dərsi - BİRİNCİ YAZI

25.11.2019

Azərbaycanlı jurnalist Şuşadan yazdı...

25.11.2019

Qorki və Stalin münasibətləri haqqında çoxlarının bilmədiyi faktlar

24.11.2019

 NƏRİMANLI KƏNDİNİN ŞƏHİD KÜNBƏZİ

22.11.2019

Cəsədi döyüş meydanında qalan 19 yaşlı şəhid - Milli Qəhrəman Mehman Sayadov

22.11.2019

Rəsulzadə Türkiyədən niyə getdi?

21.11.2019

Qarakənd faciəsinin gizli məqamları: Əslində nə baş vermişdi? - Şahidlər danışır

20.11.2019

ABŞ-ı 1 trilyon ziyana salan azərbaycanlı general - 25 İLLİK SİRR

20.11.2019

Bu gün həyatdan nakam getmiş şair Zərdüşt Şəfinin doğum günüdür

19.11.2019

Sufilik və Hürufilik

19.11.2019

Tarixçi Həcər haqqında iddiaları alt-üst etdi: “Onun erməniyə ərə getməsi...”

18.11.2019

ELNUR İRƏVANLI- şeirlər

17.11.2019

Milli Dirçəliş Günü

17.11.2019

Atam getmişdi ki, Səməd Vurğunu Göyçəyə - Aşıq Ələsgərin qəbrini ziyarət etməyə gətirsin - Əhliman Əmiraslanov

16.11.2019

Himnimiz necə tapıldı?

15.11.2019

Mustafa Kamal Atatürk Britaniya kəşfiyyatının hesabatlarında: onun haqqında nə deyilirdi?

14.11.2019

Türkiyənin hərb tarixinə adını yazdırmış generalımız - Hüseyn xan Turqut

12.11.2019

Albanların xiristanlığı qəbul etməsi

07.11.2019

Yarımçıq qalmış sevgi və ya sovetlərin üç körpə qıza etdikləri sitəm...

07.11.2019

Ailəsindən küsən, tənha yaşayıb tənha ölən Xalq artisti

06.11.2019

Şah İsmayıl əslində necə öldü? – Şok versiyalar

06.11.2019

Klounların təzim etdiyi, xristianlığı qəbul edən qeyri-adi titullu aktyorumuz...

05.11.2019

"Rəsulzadənin tapançası məni xilas etdi..." - Türk zabitin xatirələri - FOTOLAR

04.11.2019

Xruşşov dövrünün Qarabağ şəhidi - FOTOLAR

04.11.2019

Dronqo kimdir?

01.11.2019

O, Xalq yazıçısı adından çox nökər olmağına sevinmişdi – Maraqlı faktlar

01.11.2019

Bir taleyin oyununda iki böyük türk – ARAŞDIRMA

31.10.2019

Xaricdə yüksək vəzifə tutan azərbaycanlılar - SİYAHI

30.10.2019

“Mən türkəm, bu qədər” - Nobel mükafatçısının HƏYAT HEKAYƏTİ

30.10.2019

İnterneti rədd etmək mümkündürmü? - Umberto Eko yazır...

29.10.2019

Rus dili

29.10.2019

Üzünə Bəxtiyar Vahabzadənin tüpürdüyü general: – “Özümü xoşbəxt hesab edirəm ki, bu adama əl qaldırmadım”

28.10.2019

Amerikalı ravvin erməniləri ifşa etdi

28.10.2019

Qan gölü, əmirə kəllə hədiyyəsi, yerlə yeksan olan tarix... – III YAZI

28.10.2019

Hitlerin əsgəri, Stalinin məhbusu olan Azərbaycan aşığı

25.10.2019

Hüseyn Cavid əbədiliyi

24.10.2019
Bütün xəbərlər