Sıfırı dünyaya tanıdan alim: XARƏZMİ

14:55 / 08.01.2020
Baxılıb: 1490

VIII-XVI əsrlərdə yaşamış İslam alimlərinin əsərləri latın dilinə tərcümə olunandan sonra Avropada müraciət edilən qaynaq əsərlər olmuşdur. Avropalı alimlər bu əsərlərdən faydalanaraq dünya elminə yeni töhfələr vermişlər. Bunun nəticəsində Avropada “intibah dövrü” yaşanmış, elm və texnologiya sürətli inkişaf yoluna çıxmışdır. Avropanın bu uğurunun təməlində yatan əsas faktor VIII-XVI əsrlərdə İslam dünyasında yetişmiş alimlərin, onların ortaya qoyduğu əsərlərin və fəaliyyət göstərən elm müəssisələrinin əldə etdikləri nailiyyətlərin bir miras kimi Avropaya yetişməsi oldu. Belə alimlərdən biri də Xarəzmidir.

Xarəzmi miladi 780-cı ildə (hicri 164) Özbəkistanın Xivə bölgəsindəki Xarəzm şəhərində dünyaya gəlmiş, 850-ci ildə (hicri 236) 70 yaşında Bağdadda vəfat etmişdir. Xarəzmi Türk şəhəri olan Xarəzmdən elm öyrənmək üçün ayrılmış və dövrün elm mərkəzi olan Bağdada gəlmişdir. Burada İslam alimlərindən dərs almış, dövrünün tanınmış ziyalısı kimi yetişmişdir. Həyatının ilk dövrünə dair mənbələrdə çox bilgi olmasa da, məlum olan bir gerçək var ki, gənçlik dövrünü Bağdadda elm öyrənməklə keçirmişdir. Abbasi dövləti tərəfindən onun çalışmaları dəstəklənmiş və o, dövrün ən yaxşı alimlərinin cəmləndiyi Beytul-Hikmədə öz yerini tutmuşdur. Eyni zamanda o, Bağdadda saray kitabxanasında idarəçi olmuşdur.
Latın mənbələrində onun adına Alkarismi, Algoritmi, Algorismi və ya Algorism kimi rast gəlinir. Əsl adı Əbu Cəfər Muhamməd ibn Musa əl-Xarəzmidir. Xarəzmi Bağdatda yaşamış və Abbasi xəlifəsi Məmunun dövründə (813-833) tərcümə və yüksək səviyyəli elmi araşdırmaların aparıldığı “Beytul-Hikmə”nin rəhbəri olub. Xarəzminin günümüzə gəlib çatan əsərləri məhz bu dövrdə qələmə alınmış və xəlifə Məmuna təqdim edilmişdir.
Abbasilər dövründə yaşayan Xarəzmi, cəbr və alqoritmi (hər hansı məsələnin həlli üçün qəti müəyyən olunmuş qaydalar üzrə ardıcıl tətbiq edilən əməliyyatlar sistemi) kəşf edən, sıfır rəqəmini ilk dəfə açıqlayan, insanlıq tarixinin ən önəmli riyaziyyatçılarından biridir. Xarəzminin demək olar ki, bütün əsərləri latın dilinə tərcümə edilmiş və qərb ölkələrində əsrlər boyunca istifadə edilmişdir. Bu böyük düha sadəcə riyaziyyatla maraqlanmamış, astronomiya və coğrafiya sahələrində ortaya qoyduğu prinsiplər bu gün də öz qüvvəsini saxlamaqdadır.
Xarəzmi dövrün Abbasi xəlifəsi Məmundan (813-833) elmi çalışmaları üçün böyük yardım və dəstək almışdır. Bu böyük alim ona şöhrət gətirən elmi çalışmalarını Bağdadda xəlifənin himayəsi altında fəaliyyət göstərən elm mərkəzlərində qələmə almışdır. Onu da vurğulayaq ki, Xarəzmi o vaxta qədərki qədim mədəniyyətlərin riyaziyyat, asrtonomiya və.s sahələrə aid kitablarını tədqiq etmişdir.
1983-cü ildə keçmiş SSSR-də Xarəzminin anadan olmasının 1200 illik yubileyi münasibətilə görə poçt markası buraxılmışdır. Qeyd edək ki, məlum olduğu üzrə Xarəzminin dünyaya gəldiyi Xarəzm bölgəsi keçmiş SSSR-nin ərazisində idi.

Xarəzminin yaşadığı dövrü elm tarixi baxımından araşdıranda bir sıra maraqlı məqamlarla qarşılaşırıq. Belə ki, dünyada bu günə qədər müxtəlif mədəniyyətlərdə meydana gəlmiş beş intibah (rönessans) mərhələsi vardır. Bunlar biri, bəlkə də ən önəmlisi İslam aləmində, xüsusilə Bağdadda başlayan rönessans hərəkatıdır. Bu da xəlifə Məmun və Xarəzminin yaşadığı dövrə təsadüf edir. Bağdaddakı bu İslam rönessansında ən mühüm rollardan birinin Xarəzmiyə aid olduğunu tərəddüdsüz söyləmək olar.
Xarəzminin riyaziyyatdakı ən böyük xidmətlərindən biri, əsərlərində həm “sıfır”ı həm də digər rəqəmləri işlətmiş olmasıdır. Avropalıların “Ərəb rəqəmləri” dediyi bu rəqəmlərə müsəlmanlar “Hind rəqəmləri” adını vermişdilər.
İslam coğrafiyasının genişlənməsi ilə əlaqədar müsəlmanlar Ellinizm, İran, Hind və digər mədəniyyətlərlə tanış olmuş, nəticədə isə müsəlman alim və idarəçilərində bu mədəniyyətlərə qarşı geniş bir maraq oyanmışdı. Həmçinin bu fərqli mədəniyyətlər arasında bir sıra mübahisəli məsələlər də ortaya çıxırdı. Müsəlmanlar öz inanc və düşüncələrini tutarlı bir şəkildə müdafiə etmək, İslamın üstünlüyünü göstərmək üçün bu mədəniyyətləri dərindən öyrənməli idilər. Eyni zamanda torpaqların fəthi əsl fəth deyildi. Bundan daha mühüm məsələ qəlblərin və zehinlərin fəthi olacaqdı. Bu kimi səbəblərə görə qədim dünyanın bilinən elmi və fəlsəfi əsərlərinin Ərəb dilinə tərcüməsi qaçılmaz idi.
Xəlifə Məmunun Bağdadda qurduğu və təkmilləşdirdiyi Beytul-Hikmə bir tərcümə və araşdırma mərkəzi olmaqla yanaşı, eyni zamanda bir rəsədxana və kiabxana funksiyasını da icra edirdi. Bu dövrdə fəlsəfə, həndəsə, musiqi və tibb sahələrində yazılan əsərləri əldə etmək üçün ogünkü Bizans dövlətinin mərkəzi olan Konstantinapola (İstanbul) elmi heyətlər göndərilmiş və gətirilən kitablar ərəb dilinə tərcümə edilmişdir. Aralarında Sabit ibn Kurrə, Ət-Təbəri, Al-Usturlabi, Farabi, Fərqani, Harani, Xarəzmi kimi dövrün böyük alimləri bir tərəfdən tərcümə fəaliyyətləri, digər tərəfdən isə müəllifi olduğu əsərlərlə dünya elminə öz töhfələrini vermişlər.

Bağdad şəhərinin əsasını qoymuş Abbasi xəlifələri yunan əlyazmalarının tərcüməsi sahəsində görülən işlərə himayədarlıq edirdilər. Bunun nəticəsində cəmi bir neçə onillik ərzində Qalen, Aristotel, Evklid, Ptolomey, Arximed, Apolloniy və digərləri daxil olmaqla antik mütəfəkkirlərin əsas elmi əsərləri ərəb dilinə tərcümə olunmuşdur. Bu tərcümə işi həm müsəlman, həm də xristian və atəşpərəst alimlər tərəfindən həyata keçirilirdi.

Təhsilli-təhsilsiz hər kəsin həyatına daxil olmuş sıfır sayı maraqlı bir tarixə sahibdir. Bu gün saylar sistemindəki yerini almış olan sıfır, bu yerini “qoruyub saxlamaq” üçün bir sıra proseslərdən keşməli olmuşdur. Sıfır digər rəqəmlərdən çox sonralar kəşf olunmuşdur. Əslində romalılar sıfırla heç vaxt tanış olmayıblar. Babillilər də heç vaxt bu rəqəmdən istifadə etməyəblər. Tək başına heç bir şey ifadə etməyən, ancaq digər rəqəmlərə böyüklük qazandıran bu qəribə rəqəmin potensialını ilk dəfə hindlilər kəşf ediblər.
Miladi 632-ci ildə hindli alim Brahmaguptanın astronomiya ilə bağlı “Siddhanta” adlı əsərində ilk dəfə sıfır rəqəmi ilə hesablama əməliyyatı göstərilmişdir. Beləcə sıfırın bu gün istifadə edilən şəkildə varlığı ilk dəfə Hindistanda ortaya çıxmışdır.
Bir mənada sıfıra “həyat” və şəkil verən Xarəzminin hind rəqəmlərindən bəhs edən və günümüzə sadəcə latın dilindəki tərcüməsi gəlib çatan kitabında belə deyilir: “Səkkizi digər səkkizdən çıxanda geriyə heç nə qalmır. Yerin boş qalmaması üçün bir dairəcik qoy!” Xarəzminin haqqında danışdığımız “Kitab əl-muxtəsər fil-hisab” adlı bu əsəri bir çox cəhətdən  riyaziyyat tarixində mühüm rola sahibdir. Bunlardan birincisi avropalıların toplama və çıxmaya aid nümunələrə ilk dəfə bu əsərdə rast gəlmələridir. İkincisi isə avropalılar rəqəmlərin təkliklər sinfindən başlayaraq sağdan sola yazıldığını da ilk dəfə bu əsərdən öyrənmişlər.
Bu gün həyatımızda sıfır olmasaydı, nə edərdik? Fiziki, kimya, mühəndislik, tibb və s. kimi birbaşa və dolayısı ilə riyaziyyatdan istifadə edən humanitar və ictimai elmlərin inkişafı sıfırsız necə olardı? Elmin bütün sahələrində doğru və düzgün təriflər verib doğru nəticələr əldə etmək sıfırsız mümkün olardımı?
Xarəzminin 830-cu ildə qələmə aldığı bu əsərinin ilk əlyazma nüsxələrindən biri kolleksiyaçı bir şəxs tərəfindən qorunaraq, sonradan Vyana Saray Kitabxanasına verilərək günümüzə yetişməsəydi və eləcə də digər bir nüsxəsi Almaniyanın Heilderberg Saləm Manastırında tapılmasaydı, bizlər bu gün Xarəzminin çalışmaları haqqında hər hansı bilgi sahibi olmazdıq. Haqqında danışdığımız ikinci tərcümə işində mətnin sürətini köçürən xəttat sıfır rəqəmi ilə bağlı Xarəzminin bu sözlərini nəql edir: “Bütün rəqəmlər birdən, bir isə sıfırdan çıxmışdır. Sıfırda böyük bir məbədin gizli olduğunu bilmək lazımdır. O (Allah) nə başlanğıcı, nə də sonu olan sıfır ilə simvolizə edilir. O (Allah) sıfır kimi nə çoxalır, nə də azalır. Ona axan nə də Ondan qopan bir çay vardır. Sıfır bütün sayları on qat çoxaltdığı kimi, O (Allah) da on qat deyil, minlərcə qat çoxaldır. Hətta, daha doğrusu, O hər şeyi heçlikdən yaradır, himayə edər və istiqamət verər”. Qeyd edək ki, sıfırın varlığını ilk dəfə hindlilər hiss etmiş və rəqəmləri yazarkən sıfır yerinə boşluq buraxmışlar, çünki onlarda sıfırın şəkli yox idi. Bu vəziyyət praktiki olaraq o qədər də əlverişli deyildi. Tarixdə bu rəqəmə simvol verən, şəxsiyyət vəsiqəsi qazandıran və əsərində; “9 rəqəm və bu yeni simvol ilə bütün əməliyyatları etmək mümküddür” deyən, daha doğrusu, onu kəşf edən alim Xarəzmidir. Sıfırı digər rəqəmlərə əlavə edərək onluq sistemi tamamlayan də yenə Xarəzmidir. Beləcə hindlilərin “sunya” dediyi sıfır, İslam elm dünyasında içi boş mənasına gələn “əs-sıfır” ilə həqiqi kimliyinə qovuşmuş və Avropa səyahətinə başlamışdır.

Xarəzminin ilk dəfə təqdim etdiyi həm cəbr əməliyyatları, teorem və sübutları, həm də ondan əvvəl bu sahədə bilinən məsələləri əsərlərində bir araya gətirməsi Avropanın riyaziyyata açılan qapısı olmuşdur. Hətta bəzi avropalı tarixçilər qeyd edirlər ki, “Avropada rönessansın öncülləri, iddia edildiyi kimi, Yunan mədəniyyəti deyil, Xarəzmi və onun ardıcıllarının vasitəsilə (Ömər Xəyyam, Əbul-Vəfa, Qiyasəddin Cəmşid kimi) şərqdən öyrənilən və tətbiq edilən elmi nailiyyətlər olmuşdur”.
Səkkiz əsr əvvəl “sıfır” Hindistandan İslam ölkələrinə, müsəlmanların əliylə də Avropaya ayaq açdı. O gün avropalılar Roma rəqəmlərindən istifadə edirdilər. Əslində roma rəqəmləri ilə nə riyaziyyat, nə də həndəsə ilə məşğul olmaq mümkün idi. Məhz müsəlmanlar Avropanı “sıfır”la tanış elədilər və sıfır rəqəmlər sisteminə daxil olan kimi digər kimi sanki digər rəqəmlərə yeni həyat gəldi. Ümumi olaraq Avropa alimləri müsəlmanlardan aldıqları elmi miras barədə nankor davransalar da, “sıfır” məsələsində və riyaziyyat elmindəki yeni prinsiplər qarşısında müsəlmanların zəhmətini təqdirlə qarşılamışlar. Sıfır olmasaydı, heç bir ciddi məsələ həll olunmaz və fəzanı fəth etmək mümkün olmazdı. Bəxş edilən sadəcə bir sıfır idi, ancaq bunun nəticəsi çox böyük və çox mühüm idi.
Riyaziyyatın elmlər içində oynadığı rola və daşıdığı qiymətə baxanda Xarəzminin bu sahədəki çalışmalarının və nailiyyətlərinin nə qədər əhəmiyyətli olduğu başa düşülür. Riyaziyyat elmi Cənab Allahın müxtəlif hikmət və intizam içərisində yaratdığı kainatdakı qanun və həssas müvazinəti anlayıb başa düşməyə yardımcı olur. Belə bir elmin bir müsəlman elm adamı tərəfindən sağlam əsaslar üzərində inkişaf etdirilməsi, böyük bir iftixar və elmi çalışmalar üçün güclü bir təşviq qaynağı ola bilər.
Bugünkü dünyada riyaziyyat elmi olmasa, demək olar ki, insanın əli-qolu bağlanar, heç bir iş görə bilməz. Elə indicə siz bu yazını oxuyanda önünüzdəki komputerin içində milyonlarca riyazi əməliyyat böyük bir sürətlə icra edilməkdə və nəticələri sizə görüntü və səs olaraq verilməkdədir. Yolda gəzərkən gördüyünüz binaların, maşın və yolların hamısı riyaziyyat və mühəndisliyin köməyi ilə ərsəyə gəlmişdir. Demək olar ki, gündəlik həyatımızın hər mərhələsində biz riyaziyyatla iç-içə yaşayırıq.
1-dən 9-a qədər olan say sisteminin və sıfır sayının Avropada işlədilməsi Xarəzminin əsərinin Avropa dillərinə tərcümə edilməsindən sonra başlamışdır. Bu tarixə qədər Avropada Roma rəqəmləri adlanan say sistemi istifadə edilirdi. Ancaq bu say sistemi ilə riyaziyyat elminin inkişaf etməsi çox çətin idi. Bu çətinliyin haradan qaynaqlandığını daha yaxşı başa düşmək üçün Roma rəqəmlərinə nəzər salmaq yerinə düşər...
Roma rəqəmləri bunlardır: I (1), II (2), III (3), IV (4), V (5), VI (6), VII (7), VIII (8), IX (9), X (10), XX (20), XXX (30), XL (40), L (50), LX (60), LXX (70), LXXX (80), C (100), D (500), M (1000). İndi isə aradakı fərqi görmək üçün gəlin 1888 sayını Roma rəqəmləri ilə yazaq... Bu zaman ortaya belə bir şey çıxacaq: MDCCCLXXXVIII. Bu sistemə görə vurma əməliyyatı etməyə çalışsaq, görəsən işin içindən çıxa bilərikmi?
Mövzuya davam edəcəyik...(Yeniavaz.com)

Nazim Musatafayev


Etiket:
Xəbərlər

Şərqli kənizin oğlu: Da Vinçinin Azərbaycan kökləri
 

08.08.2020

Ərzurumlu erməni qatil – o, Los-Ancelesdə türk diplomatları aldadıb görüşə çağırıb və... güllələyib.  

07.08.2020

102 ilin xatirəsi: Sanki Nuru Paşa qayıdır...

06.08.2020

Nasistlərə yardım edən Soros: "Mənəviyyatsız insanam" - ETİRAFLAR

04.08.2020

Vətənpərvər alim, Fəal ictimaiyyətçi

03.08.2020

Qərbi Azərbaycan İrəvan Respublikasının DÖVLƏT GERBİ qəbul olundu

03.08.2020

Azərbaycan dilinin orijinal qrammatikası 400 il sonra

03.08.2020

1 Avqust - Azərbaycan Əlifbası Günüdür
 

01.08.2020

Qurban bayramının yaranma tarixi və İslamda yayılmasının sosial aspektləri

31.07.2020

Atasını ermənilər öldürdü, qardaşı repressiya olundu, oğlu onu illərlə aldatdı - Gülməkdən ölən böyük aktyorumuz

30.07.2020

Hamburqlu bar qızı necə Qdanskda türmə cəlladı oldu... - 22 yaşlı Jenni Barkman minlərlə əsiri məhv edib

29.07.2020

Abbasqulu bəy Şadlinski: Andranikə və Qareqin Njdeyə dəfələrlə qan udduran qəhrəman

28.07.2020

Jukovun sədaqətli sürücüsü – Buçindən marşal əleyhinə ifadə almaq istəyiblər, verməyib, 5 il həbs cəzası alıb.

25.07.2020

Bu gün Ağdam rayonunun işğalından 27 il ötür.

23.07.2020

Milli Mətbuat - 145 il

22.07.2020

BİZ ERMƏNİLƏRƏ NƏ VAXT QALİB GƏLƏCƏYİK?

20.07.2020

Onların hədəfi yalnız Qarabağ deyil...” – “Food City”dən erməniləri qovan İlham Rəhimov

18.07.2020

Fransız tarixçi: Bu, Paşinyan hökumətinə inamsızlığı dünyaya sübut etdi

17.07.2020

Şəhid İsmayılovla vida mərasimi keçirilir - Fotolar

16.07.2020

Ermənilərin “Qarabağ” imtinası: “Arsax” nə deməkdir?

15.07.2020

Şəhidlərimizin qisası alındı - TƏFƏRRÜATLAR

15.07.2020

Şəhid polkovnik-leytenant Raquf Orucovun həyat yoldaşı Sevinc Orucovanın bu gün şəhid olmuş general-mayor Polad Həşimova məktubu 

14.07.2020

Yolu Bakıdan keçən marşal – Stalinin dostu, SSRİ-nin ən uğursuz hərbçisi və ən şanslı naziri.

14.07.2020

ŞƏKİ ÜSYANI İşğalçı rusiya ordusuna bitməyən nifrətin dastanı.

11.07.2020

Prezident İlham Əliyevin çağırışına uyğun olaraq YAP tərəfindən “Qərbi Azərbaycanda soyqırımına məruz qalmış toponimlərimiz” kitabı nəşr olunub.

09.07.2020

İKİ DİLLİLİK (BİLİNGUALİSM)

08.07.2020

Alman qəzeti İrəvan xanlığından nə yazıb?

08.07.2020

Nazim Hikmətin yeni şeirləri tapıldı -FOTOLAR

06.07.2020

Hitleri qəzəbləndirən, fransız və rus idmançıları peşman edən “Borçalı şiri”

04.07.2020

Semaşko”nun həkimi Hicran Mustafayeva: “Mən cəhənnəmi yerdə gördüm”

04.07.2020

Nazir mənzilindən sürgün düşərgəsinin barakına – Gözəl yazıçı xanım 18 il boyunca iztirablar çəkib.

03.07.2020

Cek Londonun pandemiya ilə bağlı öncəgörməsi
 

02.07.2020

"SÖZÜN XAQANI” HAQQINDA SÖZ  

30.06.2020

Həsən bəy Zərdabinin ailəsi haqqında bilmədiyiniz – Faktlar

28.06.2020

Ermənistanda yetişdirilən “Azərbaycan Türkləri”

28.06.2020

26 iyun Azərbaycanın Milli Ordu Günüdür

26.06.2020

Ağcabədinin Salmanbəyli kəndi Şaumyanın silahdaşının adını daşıyır - ARAŞDIRMA

25.06.2020

Anadoluda erməni etnosu necə ortaya çıxdı?-Şahlar Hacıyev

24.06.2020

Kremlin məmurlarının ölümündə Andropov müəmması-SSRİ tarixinin sirli hadisələri...

23.06.2020

Ermənilər Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin ən uğurlu diplomatı haqda ARXİVLƏRİ AÇDILAR

22.06.2020

Buhenvald düşərgəsində əsirlərə cəhənnəm əzabı yaşadan ər-arvad – biri həşərilik edib, o biri sifilis tutub.

21.06.2020

Nuh yurdu Naxçıvanı erməni hücumlarından qoruyan xilaskar

20.06.2020

Mübariz İbrahimov Azərbaycan əsgərinin qəhrəmanlıq rəmzidir

18.06.2020

Xalqın ən birinci günahı kitab oxumamaqdır.

18.06.2020

Kompleks yanaşma olmazsa, virus pik həddə çatacaq..." - ATU-nun dosenti ilə MÜSAHİBƏ

17.06.2020

15 İyun - Milli Qurtuluş Günü Azərbaycan dövlətçiliyinin xilas günüdür

15.06.2020

Müasir Azərbaycanın müstəqil dövlət kimi inkişafının əsasında Qurtuluş məfkurəsi və Ulu Öndər Heydər Əliyevin xilaskarlıq missiyası dayanır

14.06.2020

Heydər Əliyev Azərbaycanın xilaskarıdır - Akademik YAZDI

13.06.2020

Qətlə yetirilən nazir, azad edilən qatil

12.06.2020

“MONQOL-TATARLAR” MƏNBƏ VƏ RƏSMLƏRDƏ SARIŞINDIRLAR

10.06.2020
Bütün xəbərlər