Azərbaycan - Rusiya münasibətlərinin bəzi təfərrüatları - TƏHLİL

13:57 / 06.09.2020
Baxılıb: 332

Türk Əməkdaşlığı Təşkilatı Rossiyada yaşayan türkdilli xalqların hüquqlarının müdafiəsi məsələsini nəzərdən keçirməlidir, çünki onların vəziyyəti Çindəki uyğurların halından elə də çox fərqlənmir.

Ermənistanın son Tovuz təcavüzü ilə bağlı hadisələr, Kreml rəhbərliyinin regionda riyakar siyasət yürütdüyünü üzə çıxardı. Bizə sözdə “strateji partnyor” deyir, ölkəmizin ərazi bütövlüyünü guya tanıyır, əməldə isə işğalçı Ermənistanı gizli yollarla silahla təchiz edir. Təbii ki, bu ikiüzlü münasibət şimal qonşumuzun nüfuzuna ciddi xələl gətirməyə bilməzdi. Bəzi siyasi dairələrdə, hətta bu etibarsız, dostluğa xilaf çıxan Putin komandası ilə münasibətlərin əvvəlki, sıcaq tərzdə davam etməsinin artıq mümkün olmadığı fikrini gündəmə gətirdilər. Lakin məsələ elə də bəsit və sadə deyil...

Biz şimalda “Çin səddi” çəkib, öz qınımıza girmək siyasəti deyil, bu dövlətin çağdaş militarist - şovinist imperiya hikkəsini ifşa etməli, onun mənəvi normaları istədiyi vaxt poza bildiyini göstərməliyik. Ələlxüsus, federativ bu dövlətdə yaşayan türkdilli və müsəlman xalqların sıxışdırılması məsələsinə diqqət yetirməliyik.

Bu, çox vacib mövzudur, ancaq biz bu barədə düşünmürük, çünki Rusiyanı federativ deyil, unitar dövlət kimi təsəvvür edirik. Bəlkə də bu səbəbdən, hətta dövlətin adı Azərbaycan dilinə düz tərcümə olunmayıb. “Rusiya Federasiyası” – deyirik, bu isə “Rusların federasiyası” (Русская Федерация) mənasını verir. Lakin həmin dövlət rəsmən “Рoссийская Демократическая Федеративная Республика” adlanır. “Rossiyskaya” və “russkaya” sözləri oxşar səslənsə də, mənaları tam fərqlidir. Belə ki, Rossiya yalnız ruslardan ibarət deyil, bu coğrafiyada qədimdən çoxsaylı türk xalqları kök salıb dövlətlər yaratmışlar.

Xəzərlər, Qıpçaqlar, Qızıl Ordu – Çingizilər imperiyası, Bulqar çarlığı (müasir Tatarstan), Başkordstan, Xakasiya türk elləri, Yakutlar, Qaraçaylar, Çərkəzlər, Kabardinlər, Bolkarlar, Dərbəndin, Xasavyurtun qədim azərbaycanlı məhəllələri və s. Aşağıda bunların (rus mənbələrindən) siyahısını təqdim edirik:

Татары - 6,8 млн. Татарстан (Россия) Ислам (суннизм), христианство (православие)

Башкиры 1,7 млн. Башкортостан (Россия) Ислам (суннизм)

Чуваши 1,5 млн. Чувашия (Россия) Христианство (православие)

Кумыки 520,2 тыс. Дагестан, Северная Осетия, Чечня (Россия) Ислам (суннизм)

Крымские татары 500 тыс. Ислам (суннизм)

Якуты 482,8 тыс. Якутия (Россия) Христианство (православие), шаманизм, тенгрианство

Карачаевцы 346 тыс. Карачаево-Черкесия (Россия) Ислам (суннизм)

Тувинцы 273,1 тыс. Тыва (Россия) Тибетский буддизм, шаманизм

Балкарцы 112,9 тыс. Кабардино-Балкария (Россия) Ислам (суннизм)

Ногайцы 110 тыс. Дагестан Карачаево-Черкесия (Россия) Ислам (суннизм)

Хакасы 75 тыс. Хакасия (Россия) Христианство (православие), шаманизм, тенгрианство

Алтайцы 70,8 тыс. Республика Алтай (Россия) Бурханизм, шаманизм, христианство

Халаджи 42 тыс. Ислам (шиизм)

Долганы 15 тыс. Таймырский район (Россия) Тенгрианство, (православие)

Хотоны 11 тыс. Ислам (суннизм), тибетский буддизм

Шорцы 8 тыс. Христианство (православие), тенгрианство, шаманизм

Сибирские татары 6 тыс. (210 тыс. в составе татар) Ислам (суннизм)

Караимы 2 тыс. Караимизм

Крымчаки 1 тыс. Иудаизм

Тофалары 800 чел. Шаманизм, христианство (православие)

Чулымцы 355 чел. Христианство (православие)

Siyahıdakı ilk 12 xalq muxtar respublika səlahiyyətinə malikdir. Maraqlıdır ki, bu respublikaların ümumi coğrafi ərazisi Rossiyanın böyük bir hissəsini təşkil edir. Bura milyonlarla kv. kilometr sahəsi olan tayqa meşələri, Altay diyarının səfalı dağları, Qafqazın bütün şimal ətəkləri, o cümlədən Avropanın ən yüksək zirvəsi Elbrus, minerallar xəzinəsi - Ural dağları, geniş çöllər, əzəmətli çaylar daxildir.

Yəni respublikalar zəngin yeraltı və yerüstü sərvətlərə malikdirlər. Bunlar bu xalqların ata-baba torpaqlarıdır, ancaq sahib olduqları bu sərvətlər aborigen xalqların rifahına xidmət etmir. Sovet dövründə də, bu gün də - Kreml aşkar müstəmləkəçilik siyasəti ilə bu torpaqların hüquqi sahibi olan türk dilli xalqları bariz şəkildə istismar edir.

Bu gün Rossiyada türkdilli xalqların ümumi sayı, təxminən 10.000.000 (on milyon) ətrafındadır, lakin rus imperiyası öz hakimiyyətini bu xalqlara “ərməğan edənə” qədər, şübhəsiz ki, onların sayı qat-qat çox olub, yoxsa bu qədər böyük ərazilər həmin türkdilli xalqlara aid olmazdı. Hətta orta əsrlərdə, Çingizilər imperiyasında (Batı, Mamay, Toxtamış... xanların dövründə) ruslar bir neçə əsr türk mənşəli xaqanların hakimiyyəti altında olmuşlar.

O dövrdə tikilən və bu günə kimi qalan möhtəşəm kilsələr, monastırlar, şəhərlər sübut edir ki, türk hökmdarları fəth etdikləri ruslara qarşı ədalətli və səxavətli olub. Onlar kilsə və monastırlara geniş torpaq sahələri bəxş edirdi, ruhanilər, kilsələr vergilərdən azad olunurdu, xristian dininə hörmətlə yanaşılırdı. Lakin tarix, dövran dəyişkəndir: XVII əsrdən başlayaraq hakimiyyət rusların əlində cəmləşdi. Türk soylular indi rus çarlarının tabeliyinə keçdi və bununla onların qara günləri, Amerika hindularının aqibətinə bənzər “məxmərisoy qırımı” dövrü başlandı...

Bu anti-türk siyasət davam etdirilir. Putin iqtidarı bu yaxında Rossiya Konstitusiyasına yeni əlavə və dəyişiklər etməklə, tərkibindəki muxtar respublika və vilayətlərin hüquqi səlahiyyətlərini daha da məhdudlaşdırıb. Ruslara isə xüsusi yeni təsnifat - “dövləti formalaşdıran xalq” statusu verilir bu sənəddə. Beləliklə ölkə Federasiya adını saxlasa da, əslində sərt unitar idarəçilik formasına keçir.

Bu gün artıq Türk Əməkdaşlığı Təşkilatı Rossiyada yaşayan türkdilli xalqların hüquqlarının müdafiəsi məsələsini nəzərdən keçirməlidir. Çünki onların vəziyyəti Çindəki uyğurların halından elə də çox fərqlənmir. Türk Əməkdaşlığı Təşkilatı problemlərlə bağlı müvafiq məsələləri, lazım gəldikdə, beynəlxalq ictimaiyyət səviyyəsində qaldırmalı, Rossiyada türkdilli xalqların və müsəlmanların haqlarının müdafiəsinə diqqətlə yanaşmalıdır. İqtisadi sahədə, türkdilli xalqların yaşadıqları regionlarda əhalinin rifahına hesablanan layihələr həyata keçirmək zəruridir.

Azərbaycan Rossiya Federativ Demokratik Respublikası ilə münasibətlərini məhz yuxarıda qeyd olunan səbəblərdən bir növ “komplimentar”, yəni yumşaq tərzdə qurur. Bu, heç də “rus xofu” ilə deyil, sadəcə şimalda yerləşən, türkdilli ellərə məxsus nəhəng ərazilərdə türk varisliyini itirməmək xətrinə aparılan diplomatik strategiya ilə bağlıdır.

Nəhayət, bizim Qafqazda təbii maraqlarımız var. Unutmayaq ki, XIX əsrin ortalarınacan ta qədimdən Qafqaz “Şimala və Cənuba” bölünmürdü, o, bütöv bir Qafqaz idi – vəssalam! Və bu coğrafiyada Azərbaycanın siyasi-iqtisadi və mədəni təsiri əsrlərlə dominant rol oynayıb. Rus şairləri, Y.M.Lermontov, Bestujev – Marlinski, Qafqazda (sürgündə) olarkən Azərbaycan dilini öyrəniblər, çünki (onlar yazır) Qafqaz xalqları üçün bu, ümumi ünsiyyət dilidir. İmperiya da bilirdi ki, regionun dini-mədəni mərkəzi Azərbaycanda cəmlənir və “Bütün Qafqazın Ruhani İdarəsi” – təsisatının məhz burada yaradılması heç də təsadüfi deyildi. Yeri gəlmişkən, Böyük Vətən Müharibəsi zamanı Alman faşist orduları Qafqaza hücuma keçdikdə, Dağıstana rəhbərlik etmək Azərbaycanlı Əziz Əliyevə həvalə olunub. Yerli xalqların sovet dövlətinə etibarını möhkəmlətmək üçün bunu edirdi Stalin.

Təhlükə sovuşandan sonra isə xəyanətkarlıqla mərd və fədakar Qafqaz xalqlarını kütləvi şəkildə yurdlarından sürgün etdirdi. Dağıstanlıları bu aqibətdən Ə.Əliyev o dövrdə müdafiə edə bildi və bu yaxınlarda bu şəxsə muxtar respublikanın mərkəzində möhtəşəm heykəl – abidə qoyulması qədirbilən xalqın münasibətini əks edir. Qeyd edək ki, Putin Rossiyasında bu asan olmayıb şübhəsiz (erməni faşistlərinə heykəllərin qoyulmasından fərqli olaraq!)

SSRİ dövründə Qafqazlardakı tariximizdən qalan mirasımızı bizə unutdurmağa çalışıblar. Təbrizdə, Ərdəbildə, İranda yaşayan Azərbaycan türklərinin “acı taleyindən” göz yaşları axıdan şeirlərin yazılması təqdir edilirdi. Ancaq Dərbəndin barəsində ayrılıq mövzusunu şairlər dilə gətirə bilməzdilər; bu, ya sürgün, ya da güllələnməklə nəticələnərdi.

Biz indi müstəqil dövlətik və öz haqlarımızın bərpası siyasətimizin ana xətlərindən birini təşkil edir. Putin iqtidarı da əbədi deyil, dünyada hər şey dəyişir, yeni vəziyyətlər və fürsətlər yaranır. Rossiya bizim üçün yad bir məkan deyil, bu ölkə ilə daha sıx əməkdaşlıq etmək bizim təbii marağımıza uyğundur, sadəcə gərəkdir ki, bu dövlətin rəhbərliyində oturanlar türklərə qarşı düşmənçilik yox, əksinə bizlərlə səmimi və qarşılıqlı maraqlara əsaslanan siyasət aparmağa meyl göstərsinlər.(dominant.az)

İsmayıl Vəliyev


 
 


Etiket:
Xəbərlər

Qədim türklərdə dövlət məclisləri

20.09.2020

Ermənilər işğal etdikləri Azərbaycan ərazilərini saxta yollarla necə erməniləşdirir? - TARİXİ FAKTLAR

19.09.2020

Dünyanın bu yerlərinə milyarderlər belə gedə bilmir - Fotolar

16.09.2020

Ölüm ilgəyi

15.09.2020

Qafqaz İslam Ordusunun Bakı Zəfərindən 102 il ötür. l hissə

14.09.2020

"Türklər yeganə etnosdular, hər şeyi qanla həll ediblər, amma qansız deyillər" - 25 dildə danışan poliqlotumuz.

11.09.2020

Quba xanlığının 6-cı xanı Fətəli xan Hüseynəli xan oğlu, Roma Papası və illüminatlar.

09.09.2020

Azərbaycan - Rusiya münasibətlərinin bəzi təfərrüatları - TƏHLİL

06.09.2020

İş adamı Mətanət Süleymanzadə təltif edildi - FOTO

04.09.2020

DGTYB “Dilimiz varlığımızdır” adlı elmi-publisistik məqalələrdən ibarət kitab çap edib

03.09.2020

Hincaq erməni gizli təşkilatı 2-ci hissə

02.09.2020

Qubadlı rayonunun işğalından 27 il ötdü

31.08.2020

30 avqust – Türkiyənin Zəfər bayramı

30.08.2020

Bu gün Milli Qəhrəman Çingiz Mustafayevin doğum günüdür

29.08.2020

Ermənistan Sevr müqaviləsini niyə "diriltmək" istəyir?

28.08.2020

Hincaq erməni gizli təşkilatı 1-ci hissə

26.08.2020

40 dil bilən, 18 aylığında qəzet oxuyan dünya tarixinin ən ağıllı insanının faciəli HƏYAT HEKAYƏSİ - FOTO

26.08.2020

Amerikadakı qohumlarımız – qızıldərililər...

25.08.2020

23 avqust Füzuli və Cəbrayılın işğalı günüdür

23.08.2020

Birinci Respublikanın rəsmi siması - Əlimərdan bəy Topçubaşov

18.08.2020

İrəvan Türk Cümhuriyyəti "Turan" partiyası yaradıldı

12.08.2020

39 il əvvəl Parisdə Türkiyə konsulluğunu zəbt edən terrorçu – Sislyan 1988-də İrəvanda baş nazirlər kimi qarşılanıb.  

11.08.2020

Erməni deşifrəsi: Paşinyanın üzünə vurulan tarix silləsi

09.08.2020

Şərqli kənizin oğlu: Da Vinçinin Azərbaycan kökləri
 

08.08.2020

Ərzurumlu erməni qatil – o, Los-Ancelesdə türk diplomatları aldadıb görüşə çağırıb və... güllələyib.  

07.08.2020

102 ilin xatirəsi: Sanki Nuru Paşa qayıdır...

06.08.2020

Nasistlərə yardım edən Soros: "Mənəviyyatsız insanam" - ETİRAFLAR

04.08.2020

Vətənpərvər alim, Fəal ictimaiyyətçi

03.08.2020

Qərbi Azərbaycan İrəvan Respublikasının DÖVLƏT GERBİ qəbul olundu

03.08.2020

Azərbaycan dilinin orijinal qrammatikası 400 il sonra

03.08.2020

1 Avqust - Azərbaycan Əlifbası Günüdür
 

01.08.2020

Qurban bayramının yaranma tarixi və İslamda yayılmasının sosial aspektləri

31.07.2020

Atasını ermənilər öldürdü, qardaşı repressiya olundu, oğlu onu illərlə aldatdı - Gülməkdən ölən böyük aktyorumuz

30.07.2020

QHT həssas qrupları diqqətdən kənarda qoymadı.  

30.07.2020

Hamburqlu bar qızı necə Qdanskda türmə cəlladı oldu... - 22 yaşlı Jenni Barkman minlərlə əsiri məhv edib

29.07.2020

Abbasqulu bəy Şadlinski: Andranikə və Qareqin Njdeyə dəfələrlə qan udduran qəhrəman

28.07.2020

Jukovun sədaqətli sürücüsü – Buçindən marşal əleyhinə ifadə almaq istəyiblər, verməyib, 5 il həbs cəzası alıb.

25.07.2020

Bu gün Ağdam rayonunun işğalından 27 il ötür.

23.07.2020

Milli Mətbuat - 145 il

22.07.2020

BİZ ERMƏNİLƏRƏ NƏ VAXT QALİB GƏLƏCƏYİK?

20.07.2020

Onların hədəfi yalnız Qarabağ deyil...” – “Food City”dən erməniləri qovan İlham Rəhimov

18.07.2020

Fransız tarixçi: Bu, Paşinyan hökumətinə inamsızlığı dünyaya sübut etdi

17.07.2020

Şəhid İsmayılovla vida mərasimi keçirilir - Fotolar

16.07.2020

Ermənilərin “Qarabağ” imtinası: “Arsax” nə deməkdir?

15.07.2020

Şəhidlərimizin qisası alındı - TƏFƏRRÜATLAR

15.07.2020

Elmi Araşdırmalar İctimai Birliyi

15.07.2020

Şəhid polkovnik-leytenant Raquf Orucovun həyat yoldaşı Sevinc Orucovanın bu gün şəhid olmuş general-mayor Polad Həşimova məktubu 

14.07.2020

Yolu Bakıdan keçən marşal – Stalinin dostu, SSRİ-nin ən uğursuz hərbçisi və ən şanslı naziri.

14.07.2020

ŞƏKİ ÜSYANI İşğalçı rusiya ordusuna bitməyən nifrətin dastanı.

11.07.2020

Prezident İlham Əliyevin çağırışına uyğun olaraq YAP tərəfindən “Qərbi Azərbaycanda soyqırımına məruz qalmış toponimlərimiz” kitabı nəşr olunub.

09.07.2020
Bütün xəbərlər