Dastan haqqında

19:00 / 11.05.2019

Aşıq sənətinin yaradıcılıq kamilliyini göstərən tərəflərindən biri də dastan yaradıcılığıdır. Əsrlərdən bəri Azərbaycan aşıq sənətində zəngin ənənələrə malik olan dastançılıq mədəniyyəti formalaşmışdır. "Oğuznamə", "boy", "nağıl", "qissə" və s. adlar altında ayrı-ayrı dövrlərdə intişar tapmış dastan janrı çoxəsrlik tarixə malikdir.

Dastan çoxhissəli ədəbi – musiqi əsəridir. Dastanın məzmunu nağıl şəklində ifadə olunur, qəhrəmanların monoloqları mahnı epizodları ilə verilir. Azərbaycan dastanları mövzu etibarilə əsasən qəhrəmanlıq və məhəbbət dastanları kimi təsnif edilir.

"Kitabi-Dədə Qorqud", "Qara Məlik", "Koroğlu", "Qaçaq Nəbi", "Qaçaq Kərəm", "Səttarxan" və s. qəhrəmanlıq dastanlarında xalqın mübarizəsi, tarixi keçmişi ayrı-ayrı qəhrəmanlıq səhifələri yüksək bədii inikasını tapmışdır. Belə ki, "Kitabi-Dədə Qorqud" dastanında VII-X, "Koroğlu"da XVI-XVII, "Səttarxan" və "Qatır Məmməd" dastanlarında isə XX əsrin əvvəllərinə məxsus tarixi olaylar dastançılıq ənənəsinə uyğun olaraq təsvir edilmişdir.

Aşıq sənətinin çox dərin köklərə malik, tarixi təkamül sayəsində yaranan bu sənət inciləri Azərbaycan milli mədəniyyətinin inkişafında müstəsna rola malik olmuş və xalqımıza məxsus qeyri-maddi epik mənəvi abidələr sırasında öz layiqli yerini tutmuşdur. Hər hansı bir müəyyən janrı təmsil edən bədii yaradıcılıq nümunəsi insanların ictimai tələblərini nümayiş etdirir. Bir tərəfdən insanların mənəvi - estetik tələbatını ödəyən, digər tərəfdən isə bəşər tarixini, xalqın genetik yaddaşını özündə yaşadaraq, dünyanın inkişafını tərənnüm edən bu nümunələr ümumbəşəri mədəni irsin ən kamil nüsxələridir.

Bütün bu deyilən xüsusiyyətləri təmsil edən, epik rəvayət kimi meydana çıxmış dastanlar Azərbaycan xalqının mübarizəsi haqqında car çəkən unikal sənət nümunələridir. Dastanın müxtəlif funksional istiqamətləri (kommunikativ, tərbiyəedici və təbliğedici) özündə birləşdirməsi də bununla izah olunur. Epik tablolar sırasında ən layiqli və şərəfli yerlərdən birini tutan "Koroğlu" dastanı öz bədii-tarixi əhəmiyyətinə görə "Kitabi-Dədə Qorqud", "Manas", "İqor polku haqqında dastan" və s. möhtəşəm epik abidələrlə müqayisə oluna bilər.

Xalq arasında yayımlanması etibarı ilə bu dastana tay olan ikinci bir epik əsər tapmaq çətindir. "Koroğlu" dastanı təxminən otuza yaxın qoldan ("Alı kişi", "Koroğlunun Ərzurum səfəri", "Durna teli", "Dərbənd səfəri" və s.) ibarət irihəcmli silsiləvi epik əsərdir. İfaçılıq təcrübəsində bu qollar ayrı-ayrılıqda səslənsə də, onlar ümumi süjet xətti ilə birləşən vahid bir kompozisiya təşkil edir. Səciyyəvidir ki, Azərbaycan aşıq sənətində "Koroğlu" dastanının özünəməxsus ənənəvi havaları ("Bozuğu Koroğlu", "Cəngi Koroğlu", "Döşəmə Koroğlu", "Koroğlu müxəmməsi", "Nəfəsçəkmə Koroğlu" və s.) mövcuddur.

Yüksək tessiturada zil səslə oxunan "Koroğlu" havalarının mahir ifaçıları xalq arasında "koroğluxan" adlanır. Məşhur koroğluxan Hüseyn Bozalqanlının (1860-1941) yetirməsi Ələkbər Ələsgərovun məlumatına görə, keçmişdə "Koroğlu" qolları ifa edilərkən yalnız bu dastana məxsus havalar oxunmalı idi. Azərbaycan aşıqlarının dastan yaradıcılığının böyük bir hissəsini məhəbbət dastanları təşkil edir. "Əsli-Kərəm", "Novruz-Qəndab", "Tahir-Zöhrə", "Aşıq Qərib" kimi məhəbbət dastanları buna misaldır.

Təbii ki, XIX-XX əsrlərdə yeni tarixi şəraitə uyğun olaraq dastanların quruluşunda, onların mövzu dairəsində mühüm dəyişikliklər müşahidə olunurdu. Qeyd etmək lazımdır ki, bu gün Azərbaycan aşıqlarının repertuarında həm təşəkkül dövrü orta əsrlərlə bağlı dastanlar, həm də XIX-XX əsrin məşhur aşıqlarının həyatı ilə bağlı olan dastanlar mühüm yer tutur. Bunlardan "Aşıq Alının Türkiyə səfəri", "Aşıq Alının İran səfəri", "Aşıq Ələsgərin Qazax səfəri", "Şəmkirli Aşıq Hüseyn və Reyhan xanım", "Lətif şah" və s. dastanları göstərmək olar. Dastanı başlamazdan əvvəl aşıqlar bir qayda olaraq üç ustadnamə oxuyur. Qurbani, Abbas Tufarqanlı, Xəstə Qasım, Aşıq Alı, Aşıq Ələsgərin və digər məşhur ustad aşıqların fəlsəfi, tərbiyəvi fikirlərlə zəngin ustadnamələri oxunarkən onların xatirəsi yad edilir.

Qeyd etmək lazımdır ki, dastanın başlanğıc məqamında hər bir aşıq məktəbinin müəyyən mədəni-tarixi amillərdən meydana gələn özünəxas musiqi qurumu təşəkkül tapmışdır. Belə ki, Göyçə aşıqlarının apardığı məclislər adətən ustad aşıqların şeirlərinə oxunan "Divani", "Təcnis", "Sallama gəraylı" havaları ilə başlanır ki, bu da həmin aşıq məktəbinin klassik aşıq sənəti ilə sıx bağlılığına, onun zəngin poetik ənənələrinə malik olmasına dəlalət edir. Gəncəbasar aşıq mühitinin nümayəndələri isə bir qayda olaraq ustadnamələri "Divani", "Təcnis" və "El havası" ("Qaraçı") havaları ilə ifa edirlər. Göstərilən aşıq mühitləri ilə müqayisədə Şirvan aşıqları tərəfindən aparılan məclislərin başlanğıcının musiqi düzümü daha çox dəyişkənliyə, variantlığa malikdir. Belə ki, Şirvan aşıqlarının məclislərində birinci ustadnamə "Pişro" ("Peşrov") havası ilə ifa olunur, ikinci ustadnamə oxunmur, yalnız söylənilir, üçüncü ustadnamədə isə hər hansı bir "Şikəstə" növü istifadə edilir.

"Dastançılıq" anlayışının əhatə etdiyi janrlardan biri də qaravəllidir.

Yaxın keçmişə qədər bəzi hallarda iki-üç gecə söylənilən dastanların ifası zamanı əsas süjet xətti ilə bağlı olmayan, intermediya səciyyəli qaravəllilər söylənilirdi. Məzmunca yumoristik-satirik xarakterli olan qaravəlliləri bəzi hallarda dastançı aşıq, çox vaxt isə onu müşayiət edən balabançı söyləyirdi. Dastanın təhkiyəsi prosesində qaravəlli həm hadisələrin sonrakı inkişafına dinləyicinin diqqətini cəlb etmək, həm də dastançı aşığa qısa müddətli istirahət verilməsi üçün istifadə edilirdi. Məhəbbət dastanlarının ifası bir qayda olaraq duvaqqapma adlanan bölmə ilə tamamlanır.

Duvaqqapma bilavasitə dastanın məzmunu ilə bağlı olmayan müxəmməsdən ibarətdir. Beləliklə, əksər hallarda məhəbbət dastanları məşhur ustad aşıqların şeirlərinə oxunan "Baş müxəmməs" və ya "Orta müxəmməs" havalarının nikbin sədaları ilə bitir. Aşıq yaradıcılığının ali janrı sayılan dastanda bu sənətə məxsus olan bütün özəl cəhətlər aydın şəkildə təzahür etmişdir. Belə ki, şifahi ənənəyə əsaslanan digər sənət növlərinə xas olan improvizə, kontekst, invariant, variant və d. anlayışlar dastançılıq mədəniyyətinin də təməl məfhumları sırasına daxildir. Dastançılıq ənənəsinə aid olan bütün bu anlayışlar "dastançı aşıq" məfhumu ətrafında cəmləşir.

XIX əsrdə Aşıq Alı, Aşıq Musa, Aşıq Ələsgər, Şəmkirli aşıq Hüseyn, Varxiyanlı aşıq Məhəmmədin və s. ustad aşıqlar tərəfindən məzmun və forma etibarilə zəngin dastanlar və yeni aşıq havaları yaranmışdır. Digər tərəfdən ustad sənətkarlar özlərindən əvvəlki dövrlərdə də yaranmış dastanları da cilalamış, bəzi hallarda isə onların yeni qollarını yaratmışlar. Bu baxımdan dastanlar bir tərəfdən ayrı-ayrı ustad aşıqların əsəri, digər tərəfdən isə neçə-neçə aşıq nəslinin kollektiv yaradıcılığının bəhrəsi hesab etmək olar.

Goyce.az


Etiket:
Xəbərlər

Oğlunun ölümündə özünü günahkar bilən ateist Xalq şairi- Maraqlı Faktlar

18.07.2019

Azərbaycanlı tarixçidən maraqlı iddia - Keşikçidağda eramızdan əvvəldən oğuz türkləri yaşayıb

18.07.2019

Ağbulaq

17.07.2019

Qərbi Azərbaycan həqiqətlərini ermənilər etiraf etdi. 

16.07.2019

Tarixi şəxslər barədə qalmaqallı faktlar

15.07.2019

İlham Qəhrəman - "Könül işi"

13.07.2019

Seyid Əzim ateist idimi? - ARAŞDIRMA

11.07.2019

Mif ibtidai təfəkkürün gerçəkliyi anlamaq cəhdidir – İkinci Mahmudun müsahibəsi

09.07.2019

Mən də kəfənimi geyib gedirəm

08.07.2019

Bəxtli bu dünyadan bəxtsiz getdi... - Azər TURAN yazır

08.07.2019

İkinci Mahmud - Tanımal Mustafa (hekayə)

07.07.2019

Şərq və İslam mədəniyyətinin rus ədəbiyyatına təsiri... - Mətanət Vahid yazır

05.07.2019

Türkün oxunmamış bəlgələri : Nüvədi-Qarqadaşı kitabəsi

04.07.2019

Türkmənçay müqaviləsində “Ermənistan” sözü yoxdur

03.07.2019

Aqşin Xəyal - “Yad əl, doğma sığal” (hekayə)

02.07.2019

Qurd Cəbrayılın oğlu: Anam dəsmalı niyə atdığını soruşanda dedi, dəsmal ayrılıqdır, bilmirsən? Bizdə ayrılırıq.

01.07.2019

Daşkənd kəndindən 2-ci dünya müharibəsində itkin düşən və həlak olanlar

01.07.2019

Stalinin nazirlərinə kələk gələn dələduz – “Qəhrəman” donuna bürünən Vaysman

29.06.2019

Bəşəri problemlər və həll yolları Albert Eynşteyn

28.06.2019

Kəsəmən kəndindən ikinci dünya müharibəsində itkin düşən və həlak olanlar

27.06.2019

İnsanlığın taleyini dəyişən tarixi məkanlar - İLK DƏFƏ burada... - FOTOLAR

27.06.2019

NKVD-nin dəhşətli işgəncələri: qadınlar kişilərin kamerasına salınırmış, körpələrin dırnaqları çıxarılırmış

26.06.2019

26 İyun Milli Ordunun yaranma günüdür

26.06.2019

İsrafil Məmmədov vəfat edib

25.06.2019

Laçın rayonundan məcburi köçkün düşmüş bir qrup şəxsin BƏYANATI

25.06.2019

Şirməmməd Hüseynovdan sitatlar: “Bilirsiniz, kimə səcdə etmək lazımdır?

25.06.2019

Eldar Baxışın heç yerdə yayımlanmayan şeirləri

24.06.2019

İsa Peyğəmbəri kim satıb? — Kariotlu İuda satqın idi, yoxsa..?

23.06.2019

Aristotelin dostluq fəlsəfəsi niyə bu gün də aktualdır?

23.06.2019

Sirri açılmayan Xüdafərin Körpüsü

22.06.2019

Dost-dost deyə-deyə... - Etimad Başkeçid

21.06.2019

Mirzə Ələkbər Sabirin “Oxutmuram, əl çəkin” şerinin yazılma tarixçəsi

20.06.2019

Vahid Əziz: Qadınlar məşhur roman müəllifi, rəssam, bəstəkar ola bilərlər, amma şair ola bilməzlər.

19.06.2019

Melkumyan necə cəzalandırıldı? – erməni Allahverdinin oğlu Dağlıq Qarabağda fitnə-fəsad toxumu səpirmiş

19.06.2019

Şadlinskilər

18.06.2019

"Turan eli"ndə Ramiz Rövşənlə...

17.06.2019

Nəsimini sevən qadın necə öldü? – Faciəli tale

17.06.2019

Görkəmli dövlət xadimi, bacarıqlı səhiyyə təşkilatçısı, böyük alim

16.06.2019

Dünya siyasətçilərinin Heydər Əliyev haqqında səmimi fikirləri...

15.06.2019

Dövlətimizin və müstəqilliyimizin xilaskarı

15.06.2019

Meyitlərin altından sağ çıxan dünyaca məşhur azərbaycanlıdan İNANILMAZ SÖZLƏR: 27 il öncə Şuşada...

14.06.2019

“Atamı yalnız qışda görürdük”– Mirzə Cəlilin Polşadakı ailəsi ilə EKSKLÜZİV MÜSAHİBƏ (FOTOLAR)

13.06.2019

Abdal - Təsəvvüfün (Sufizmin) əsası kimi

12.06.2019

“Çox təəssüf ki, mən hələ indi İsa Muğannanın qızı olduğumu dərk edirəm” – MÜSAHİBƏ

12.06.2019

Hitler və Stalinin dərdindən divanə olduğu AGENT QADIN – MARAQLI FAKTLAR

11.06.2019

İslam dünyasına sərt senzura necə gəldi - Əl-Fərabi

11.06.2019

Qədim Türklərdə SIRĞA

10.06.2019

Azərbaycanda çadra əleyhinə hərəkat - Səriyyə Xəlilovanın Bakını ayağa qaldıran qətli

10.06.2019

İrəvan ədəbi mühitinin XIX əsr və XX əsrin 20-ci illərini əhatə edən dövrünün tarixi özünəməxsusluğu

08.06.2019

Müşfiqli günlərim

08.06.2019
Bütün xəbərlər