Azərbaycan türklərinin qədim yurd yeri-Qafan rayonu

20:00 / 21.12.2018

Qafan rayonu Zəngəzur mahalında önəmli yer tutur. Naxçıvanla Qarabağ arasında dağ silsələləri arası ilə uzanan bu mahal Bərgüşad, Zəngəzur və Mehri dağ silsilələri əhatəsində dağlıq ərazidə, Gığı və Oxçu dərələrində yerləşir. 1920-ci ilə qədər Gəncə quberniyasının Zəngəzur qəzasının əyaləti olmuş, 1917-20-ci illərdə baş verən siyasi oyunlar nəticəsində Zəngəzurun digər bölgələri kimi Qafan da Ermənistan SSR-in inzibati rayonuna çevrilmiş və 9 sentyabr 1930-cu ildən müstəqil rayon kimi fəaliyyət göstərir.

Fiziki xəritədə Qafan rayonunun yerləşməsi, sərhədləri belə görünür: cənubdan Azərbaycan Respublikasının Zəngilan, Qubadlı rayonları, şərqdən Zəngəzur mahalının Gorus və Sisyan (Qarakilsə) rayonları, cənubi-qərbdən Zəngəzurun Mehri rayonu.

Qafan rayonuna-dəmiryolu, avtomobil və təyyarə ilə gediş-gəliş mümkündür. Qərbi Azərbaycanın tarixi hadisələrlə zəngin olan bu bölgəsi mövcud mənbələrdə siyasi baxışlardan, şovinist münasibətlərdən irəli gələrək müxtəlif cür işıqlandırılmışdır. Əgər Zəngəzur mahalının müxtəlif dövrlərdə ayrı-ayrı dövlətlərin (Alban, Sünik, Atabəylər, Qaraqoyunlu, Azərbaycan, İran, Ərəb xilafəti, Rusiya, Ermənistan və s.) tərkibində olmasını nəzərə alsaq, Qafanla bağlı söylənən fikirlərin ziddiyyətli görünməsi təəccüb doğurmamalıdır.

Qafan rayonu ərazisində ulu babalarımızın yaratdığı maddi-mədəniyyətin izləri eramızdan əvvəlki dövrlərə gedib çıxır. Xüsusilə « Qafan rayonu ərazisində saxlanılan qədim oğuz qəbirstanlıqları, kitabələr, qəbir daşları uzaq keçmişimizdən - VII-X yüzilliklərdən xəbər verir. Təkcə Qafan rayonunda qeydə alınmış 200-dən artıq kənd, oba, çay, göl, dağ, qala və b. coğrafi adlar türkdilli toponimlərdir. Min illər boyu mövcud olan Qapıcıq, Xusdub, Pirhəmzə, Piricavidin və s. adlar bunu sübut etmirmi?!.. Onlar məskun olduqları yerin dağına,daşına, yurduna, ocağına öz əlamətlərinə görə mənalı adlar verməli idilər. »

Bunu xəritələrdə, atlaslarda, poçt kitablarında, Ermənistanın toponimləri ilə bağlı çap olunan lüğətlərdə yüzlərcə Azərbaycan-türk mənşəli sözlər də sübut edir. Zəngəzurun və onun tərkib hissəsi olan Qafanın faciəsi 1915-1989-cu illərdə öz zirvəsinə çatdı... Qərbi Ermənistan (1915) əldən çıxandan sonra şərqi Ermənistanda mövqelərini möhkəmləndirmək üçün daşnak hökuməti Gürcüstanın (Borçalı mahalı) və Azərbaycanın Gəncə quberniyasının bir hissəsini (o cümlədən Zəngəzuru) ələ keçirmək uğrunda mübarizəyə girişdi.

Daşnak hökuməti qaniçən Andranikin, Nijdeyin, hərbi nazir Dronun köməyi ilə 1918-ci il dekabr ayının axırınadək Qafanda olan 100-dən artıq azərbaycanlı kəndi nizami ordunun köməyi ilə qırğınlarla qovmuşdu. Rayon əhalisinin 60%-ni təşkil edən azərbaycanlılar (40 min nəfərdən artıq adam) Naxçıvana,Ordubada və Qarabağın müxtəlif rayonlarına pənah gətirmişlər. Andranikin Qafanda törətdiyi qanlı qırğınları təsəvvür etmək üçün o vaxt vurulmuş rəsmi teleqramlar kifayətdir.

Zəngəzur qəza rəisinin 114 nömrəli teleqramında deyilir: « Ermənilər Andranikin başçılığı və ingilis-fransız nümayəndələrinin razılığı ilə dini fərqə görə 30-dan artıq müsəlman kəndi dağıdıb, yandırıb və əmlakını talan ediblər. Qaçıb qurtara bilməyən sakinlər vəhşicəsinə öldürülmüşdür »

Zəngəzur qəzasının idarə müdirinin 1919-cu ilin yanvarında verdiyi 349 nömrəli teleqramında isə deyilir: « Quşçulu, Əcili, Atqız kəndləri yanvar ayının ilk günlərində dağıdılmış, şəhərcik, Acağu, Oxçu mühasirə edildikdən sonra ermənilər tərəfindən alınmış, Kirətağ, Mollalı, Qovşud, Qarabaşlar, Baharlı, Daşbaşı,Mahmudlu, Keynəşin, Həcəti, Kurut, Pəyhan, Kırs, Acıbac kəndləri ermənilər tərəfindən mühasirəyə alınmışdır. » Bu sətirlərə ancaq 1948-1953-cü və 1988-1989-cu illər deportasiyasını əlavə etmək kifayətdir. Qafanda vaxtı ilə mövcud olan 130 kənddən 26-da ermənilər yaşayırdı. Hal-hazırda isə Qafan tam erməniləşdirilmiş, hətta mövcud yer adlarımız da xəritələrdən silinmişdir.

Qafanda azərbaycanlılar, əsasən, Kığı və Oxçu dərələrində məskən salmışdılar. Kığı dərəsində - Quşçulu, Mollalı, QarabaĢ, Qovşud, Baharlı, Kığı, Pürülü, Mahmudlu, Kəypişin, Həçəti, Kurut, Çiriş, Kırs, Acıbac, Kərd, Yuxarı Kərd, Gotalı kəndləri, Oxçu dərəsində isə - Müsəlləm, Oxçu, Atqız, Aralıq, Pirdavdan (Pircavidan), ġabadin və b. kəndlərdə yaşamışlar.

Qafan rayonu ərazisi, əsasən, türk mənşəli etnoslarla zəngin olmuşdur: qapan, ecanan, oxtar, çobanlı,hünüt, sabadin, quşçulu, mollalı, qarabaş, baharlı, pürülü, mahmudlu, kurut, şotanlı, oxçu, məzrə, gödəkli və s. Bu etnosların hər biri öz keçmişini yaşayış məntəqəsi adlarında, oronim və hidronimlərdə yaşatmaqdadır. Dağların zirvəsində əsrlər boyu yaşayan Qafan bölgəsi Azərbaycanın mədəniyyət və elminə, dövlətçiliyinə, güc strukturlarına çox dəyərli insanlar bəxş etmişdir.

Mənbə: Vilayət Əliyev " ZƏNGƏZURDA QALAN İZİMİZ " kitabından


Etiket:
Xəbərlər

Stalinin şəxsən partbilet təqdim etdiyi yeganə azərbaycanlı-Aydın Məmmədov

21.03.2019

Xan hekayəti: Bilmədiyimiz faktlar, görmədiyimiz fotolar – Oğlu yazır...

20.03.2019

Miskin Abdal yaradıcılığından seçmələr

19.03.2019

NOVRUZ ÇƏRŞƏNBƏLƏRİ

19.03.2019

Alban elinin Sünik vilayəti

19.03.2019

Osmanlı sultanının qızı onu niyə sevmədi? - Atatürk haqda bilmədiklərimiz

18.03.2019

Əli Kərim yaşasaydı, 88 yaşı olacaqdı...

18.03.2019

Təkamül nəzəriyyəsini Darvin-dən 1000 il əvvəl irəli sürən müsəlman mütəfəkkir

17.03.2019

"Qafqazın Pensilvaniyası" - Bakı və I Dünya Müharibəsi

16.03.2019

Mahir Bayram Becan Qasımova şeir həsr etdi

16.03.2019

Qubadlı rayon Tarix-Diyarşünaslıq muzeyi

15.03.2019

İntihar nədir, insanlar niyə intihar edir?

15.03.2019

Gülüstan müqaviləsi - TAM MƏTN

14.03.2019

Babək Xürrəmi bu gün edam edilib – 1181 il öncə

14.03.2019

Makedoniyalı İskəndərin ölümünün sirri 

13.03.2019

Tarixin ilk qadın hökmdarı - Araşdırma

13.03.2019

Müdrikliklə ziyalılığı özündə qovuşduran el ağsaqqalı...  

12.03.2019

Bugün Cabir Novruzun doğum günüdür.

12.03.2019

Sabirin ölümündən əvvəl yazdığı vəsiyyət məktubu: Qardaşım Səhhət...

11.03.2019

Ətrafın ağılsız və bayağı düşüncələrindən necə qurtulmalı?

11.03.2019

Eldar İsmayıl Böyüktürkün şeirləri 

10.03.2019

Erməni Əsirliyində Olan Ağdamlı Rus Qadın Başına Gələnləri Danışır

09.03.2019

Göyçədə Zod kəndində ermənilərin törətdikləri soyqırımları

09.03.2019

25 milyon insanın ölümünə gətirib çıxaran repressiyaların səbəbkarı olan qadın kim idi?

09.03.2019

8 Martın yaranmasının maraqlı - TARİXİ

08.03.2019

Xanımlar haqqında poeziya çələngi

08.03.2019

“Azərbaycanda erməni qırğınları və deportasiyaları” haqqında baxışların tənqidi təhlili                                                                                                                                

07.03.2019

Millət vəkili Qənirə Paşayevanın günü

07.03.2019

20 yaşında ABŞ-da əməliyyat aparan azərbaycanlı cərrah

07.03.2019

İmamverdi İsmayılovun "Sonuncu fəsil" ibrətnaməsi

06.03.2019

Şəlvə sovməəsi - Laçının əsir abidələri - FOTO

06.03.2019

Kinomuzun Ceyhun Mirzəyev məqamı

05.03.2019

“Azərbaycan: tarixi-coğrafi məkan adından müstəqil siyasi dövlətə kimi”- Şəhla Cabbarlı yazır

05.03.2019

Abbasəli Kərimovun şeirləri

04.03.2019

Xarici Ədəbiyyat - Aqata Kristi

02.03.2019

Sona qədər döyüşən 4 qardaş: Onları niyə tanımamışıq? - Foto

02.03.2019

ƏLİ QURBANI NECƏ TANIMIŞDIM... 

01.03.2019

İstedadlar sorağında - Mücirəddin Mübariz

01.03.2019

 MİSKİN ABDAL OCAĞININ NÜMAYƏNDƏSİ

28.02.2019

İstedadlar sorağında - Aygün Sadiq

27.02.2019

Xocalıda şərəfsiz hərb tarixini yazanlar - Qanlı polk (ARAŞDIRMA)

27.02.2019

Milli Qəhrəmanlarımızın şəhid olduğu gündür - 26 fevral

26.02.2019

Şamil Sabiroğlu: “Mən fotoşəkilləri göndərəndən sonra gördülər ki, doğrudan da Xocalı işğal olunub.”

26.02.2019

İstedadlar sorağında  - Rəşid Bərgüşadlı

25.02.2019

HƏRBİ HƏKİM FƏDAKARLIĞI

25.02.2019

Xocalı faciəsinin canlı şahidi: "Gözümün önündə bibimi və övladını qətlə yetirdilər"

25.02.2019

İstedadlar sorağında - İlhamə Nasir

24.02.2019

Putinin nifrət etdiyi ÇEX QIZI: "Mavi quş"un İNANILMAZ SİRRİ

23.02.2019

Unudulmaz izlər - Cəlil Məmmədquluzadə

22.02.2019

Şəfaqət Cavanşirzadə

22.02.2019
Bütün xəbərlər