Göyçə mahalı qədim tarixdən bu yana

12:00 / 25.03.2019

Qərbi Azərbaycanın İrəvan xanlığının Göyçə mahalı ulu Türk diyarlarından biri olaraq, özünəməxsus iqtisadiyyata və mədəniyyətə malik olmuşdur.

Bu məkanın tarixi, etnoqrqfiyası haqqında son dövrlərdə, 1828-ci il məlum “Türkmənçay” müqaviləsindən sonra erməni yazılı mənbələrində qərəzli şəkildə təqdim olunmaqla erməniləşdirilsə də, tarixin təkzibolunmaz həqiqətləri arxeoloji və paleoqrafik formada qalmaqdadır. Mən erməni yalanlarını qabartmaq fikirində deyiləm, çünki o uydurmaları birinci erməni yazarları, eyni zamanda mütərəqqi bəşəriyyət çox yaxşı bılir. Odur ki, dünyaya məlum olan qədim dövrlərdən başlayaraq, alimlərimizin, tarixçi mütəxəsislərimizin Qərbi Azərbaycanın İrəvan xanlığı ilə bağlı yazılarına istinadən Göyçə mahalı haqqında tarixi mövzu açmaq imkanlarımız elmi dəlillərə əsaslanmaqla məntiqi əhəmiyyət kəsb edəcəkdir.

Göyçə mahalı haqqında əsasən geniş və elmi məlumat tarixçi alimimiz Qiyasəddin Qeybullayevin eramızdan əvvəl Urartu mənbələrini araşdırarkən toponimlər, hidronimlər əsasında əldə etdiyi təqdimatlardır. Tarixçi alim Göyçə toponimlərinin və yaşayış məskənlərinin adlarındakı türk morfemlərini qrammatiq məcrasına qaytarmaqla bir çox müasir məna kəsb edən yer adlarını bərpa etmişdir.

Bunlardan nümünə üçün: “Urtexli”-“Ördəkli” bir kəndin Göyçə gölünun qərb sahilində 1920-ci illərə qədər mövcudluğundan bəhs edir. Buna bənzər bir çox nümunələr göstərir. Erməni tarixçilərinin (əldəqayırmalar) Göyçə mahalının eradan əvvəlki dövrdə guya ermənilərin yaşayış məskənlərindən biri- “Qelakunu” olması fikirini irəli sürmələri də Qiyasəddin Qeybullayev tərəfindən elmi dəlillərlə rədd edilmişdir. Tarixçi alim göstərir ki, “qel-göl, uni-ölkə” olmaqla mənası “göl ölkəsi” deməkdir və həqiqətən də Urartu dövründə Göyçə mahalının Göyçə gölü ətrafında bir neçə şəhər-qala dövlətlərinin olmasını Urartu paleqrafiyası təsdiq edir.

Hələ Şumer sivilizasiyasından ayrılan Urartu mədəniyyəti də qədim türk təfəkkürünün icad etdiyi mixi yazılarndan istifadə edərək qayaüstü salnamələrlə müasir dövrə informasiyalar ötürmüşdür. Bir şeyi də qeyd etmək lazımdır ki, bütün bəşəriyyətin indiki dövrdə də məskən adlarının çoxunda “ur” morfemini işlətməklə insan nəslinin ilk başlanğıcda Uruk, Ur şəhərlərindən doğulub-törəməklə yer səthinə yayılması dil bazasında ana məkanının adını təkrar etməsindən irəli gəlir. Bunları deməkdə məqsədim odur ki, Göyçə mahalı bəşər yaranan dövrdən Türk məkanı olmuşdur. Türk xalqlarının dillərində “ur” morfeminin daha çox işlədilməsinin və dünyada hər bir coğrafi ərazidə “ur” morfemli şəhərlərin, qəsəbələrin, köylərin mövcudluğu dünya sivilizasiyasının başlanğıcının Türkdən qaynaqlanmasını təsdiq edən inkaredilməz dəlildir. Göyçə mahalında yaylaqların əksəriyyəti “yurd” sözü ilə bağlıdır: “Taxça yurd” kimi çöxlu toponomik ifadələrdə “ur” morfemi də dediyimiz fikiri təsdiq edən amillərdən biridir. Bu fikir barəsində məsləhətçi redaktor Əlirza Amənbəyli ön sözdə “Qədim Turan eposu”nda da xeyli izahatlar vermişdir...

Göyçə mahalının hazırkı dövrdə göl ətrafında yerləşən hər bir kəndin ərazisində dağətəyi yerlərində tarixi bilinməyən qəbirstanlıqlar mövcuddur. Bu qəbirlər əvvəl-alban qəbirləri,-deyə , sonralar –yunan qəbirləri və bəzilərinin üzərində erməni əli gəzdikdən sonra qədim erməni qəbirləri kimi təqdim olunmuşdur. Halbuki, erməni millətinin erməni xalqı olaraq tarixə düşməsi 1828 “Türkmənçay” müqaviləsindən sonra Piterburq məxvi idarəsinin təşkil etdiyi plan üzrə X. Abovyanın özündən quraşdırdığı “qrabar və naxar” alban ləhcələrinin qarışığından istifadə etməklə yazdığı “Ermənistanın yaraları” əsərinin kilisələrdə tədrisindən sonra baş vermişdir.

Kilisədə təhsil alan erməni uşaqları və onlardan törəyənlər qrammatik quruluşu və altmış faizi türk sözlərindən ibarət müasir erməni dilinin formalaşmasında mühüm rol oynamışlar. Erməni əlifbasının da tərtibçisi alban əlifbasına düzəlişlər edərək ortaya atan məhz X. Abovyanın özü olmuşdur. Sual oluna bilər ki, bəs qədim mənbələrdə erməni dili və əlifbası dəlilləri hardandır? Burada elə bir çətinlik yoxdur: o zaman dediyimiz kimi, bu işdə xristian tərəfi dövlətlərin müsəlman türklərə qarşı olması ilə əlaqədar belə saxta yolla “qədim yazılar” dan tərtib edib siyasi maraqlar məqsədilə ərazilərindəki kitabxanalarda, kilsələrdə yerləşdirmişlər. Qayıdax əvvəlki mətləbə, yəni Göyşə mahalının qədim tarixinə. Son məlumatlara əsaslanaraq Göyçə mahalında ən qədim yaşayış məskənlərindən olan Babacan kəndinin toponim və antroponim( ad bildirən) üzrə yanaşmalarda tarixinə baxaq. “Kitabı- Dədə Qorqud” dastanlarında Baybecan adı çəkilən oguz igidlərindən biridir. Kəndin ərazisi ehtimal ki, Baybecanın düşərgəsi, və ya yaylaq yeri olmuşdur.

Sonralar tarixi münaqişələr, müharibələr, yaşayış məskəninin başqa-başqa tayfaların əlinə keçməsi və şivələrin təsirindən adının deformasiyaya uğraması halları baş vermişdir. Bu səbəbdən də “Baybecan-Babacan” şəkilinə düşmüşdür. Məlumdur ki, Bay-bəy titul, Becan-uca deməkdir. Qədim zamanlarda türklər atı əhliləşdirdikdən sonra yer səthinə yayılma prosesində ən çox çadır-ev yaşayış vasitəsindən istifadə etmişlər. Hər hansı bir ərazidə məskunlaşan zaman yüz, yüz əlli çadırdan ibarət hər birir çadırda bir ailə olmaqla qurulan “evlər-çadırlar” köy adlanmış və bu cür köylərdən ibarət çoxluluq da “yurdlar”, yurd çoxluqları isə “El-ölkə-dövlət" adlanmışdır.

Daş binalar tikib içində yaşamaq o zamanlar üçün Göyçə ərazisində səmərəli olmamışdır. Heyvandarlıq əsas yaşayış təminatı olmaqla sürülər, ilxılar, mal-qara qış fəslində Kür və Araz ətrafındakı qışlaqlara, yaz və yay aylarında Göyçə yaylaqlarına sürülmüşdür. Belə bir şəraitdə keçələrdən, kilimlərdən, xalçalardan, eyni zamanda aşılanmış qoyun dərilərindən, xəz dərilərdən ibarət məişət əşyalarınından istifadə edilməklə çadırlar qurulmuş və həyat sürülmüşdür. Belə olan halda daş evlər tikib içində yaşamaq zərurəti yaranmamışdır. Ən qədim dövrlərdə insan öldükdən sonra yandırmaq, ölünü dərin dərələrə atmaq kimi dəfn adətlərdən savayı qəbirdə dəfn etmək adətləri də möcud olmuşdur.

Göyçə mahalının kəndlərinin hamsının dağətəyi, dağın sinəsi tərəflərində baş daşları qara tuflardan ibarət qəbirlər üç min tarixdən əvvəllərə dirənən əlamətlərilə indi də mövcuddur. Pəmbək kəndinin Şivri dağının ətəyində kəndin “Duzdaq” adlandırdığı qədim qəbirsanlıqda eni 80sm, qlınlığı 60sm, uzunluğu 1m olan tuf daş vardı. Daş üzərində baş tərəf küncündə günəş və şüalarının xətlərlə görüntüsü verilməklə, ortada at üstundə dayanmış başı dəbilqəli, əli belində bir döyüşçü, aşağıda günəşə tərəf əllərini qaldıran insan şəkli həkk olunmuşdu.

Həmin qəbirsanlıqda buna bənzər nisbətən kiçik daşlarla bərabər xaçlı alban qəbir daşları da var idi. Bu mövzulu başqa kəndlərin də ərazilərində qəbirsanlıqlar vardır. Sonralar erməni axeoloqları həmin daşlar üzərində, əsasən Alban qəbir daşlarının xaçlarının qurtaracaq hissəsindəki ayşəkilli əyriləri silib düz kəsik halına salmaqla “Qiriqoryan”laşdırırdılar... O zamanlar əfsuslar olsun ki, həmin daşların foto şəkillərini çəkib saxlamaq ağılımıza gəlməyib...Yuxarıda dediyimiz tarixi mövzular haqqında bu az həcmili yazıda geniş danışmaq imkanı məhduddur, odur ki, keçək miladdan bu yana. “Kitabı- Dədə Qorqud” dastanlarında təsvir olunan hadisələr, Dərbənddən Qara dərya arası və Böyük Qafqazdan Kəngər körfəzinə qədər bir məkanda yaşayan Oğuz tayfalarının ictimai-sosial həyat tərzi Göyçə mahalına da aiddir.

Mehranilər, sacilər, şəddadilər, atabəylər, qaraqoyunlular, ağqoyunlular hakimiyyətləri dövründəki yaşam tərzi və hərbi-siyasi hadisələr də Göyçə mahalından yan keçməmişdir...

Qaraqoyunlu adında Göyçə mahalında qədim kəndin sakinlərinin şəcərəsi yeddi-səkkiz yüzillik tarixə malik idi. Qaraqoyunlu hakimiyyətindən sonra başqa-başqa hakimiyyət dəyişmələri olsa da, həmin kəndin tayfalarından qalan insanlar o məkanda uzun müddət qərarlaşa bilmişdilər. Ən böyük oğuz tayfalarından olan “Töstülülər” tayfası Göyçə kəndlərinin əksəriyyətində var idi və həmin tayfadan törəyənlər sonralar zaman-zaman başqa tayfa adları götürmüşdülər: mehtililər, zubannılar. qaşqalılar, gəlməlilər, şəbəndəlilər və s. Bu yazıda əsas məqsəd Göyçə mahalının Səfəvilər dövründən bu yana tarixi ilə əlaqədar mədəniyyəti, iqtisadiyyatı ilə bağlı yazılı və şifahi mənbələrə istinad etməklə nəzərdən yayınan, vaxtı ilə əhəmiyyət verilməyən tarixini xatırlatmaqdan ibarətdir. Azərbaycan ərazisində XVI əsr tarixi hadisələri Şah İsmayıl Xətainin Səfəvilər dövlətini qurması ilə əlaqədar ictimai-siyasi mühitlə bağlıdır. O zamanlar Göyçə mahalı da Səfəvilər dövlətinin tərkibində İrəvan xanlığının tabeçiliyində coğrafi ərazi kimi qeyd olunmuşdur. Göyçə mahalının həmin dövrdə idarəçiliyinin forması haqqında məlumat verən yazılı sənəd əldə olmamasına baxmayaraq, ağızdan-ağıza gəlib müasir dövrə çatan şifahi məlumatlar vardır.

Səfəvilər dövlətinin ideoloqlarından biri , bədii yaradıcılıqda Miskin Abdal adı ilə tarixə məlum olan dövlət xadimi Lələ Heseynin Göyçə mahalının Sarıyaqub kəndinin ərazisində torpaq mülkiyyəti olmuşdur. Həmin torpaqların ərazilərini Şahdağ silsiləsindəki yaylaqlar və Göyçə gölü sahilindəki düzənliklər təşkil etmişdir. Lələ Hüseynin tayfası “Töstülülər” adı ilə mahalda geniş yayılmışdır və Lələ Hüseynin torpaq mülkiyyətinə həmin tayfanın ağsaqqalları başçılıq etmişdir. Əsasən əhalinin istehsal məşğuliyyəti heyvandarlıq və əkinçilik sahəsi olmaqla feodal iqtisadi münasibət formasında birgəyaşayış qaydaları şəraitində kəndlərdə məskunlaşmış insanlar İslam qanunları ilə idarə olunmuşlar. Hər bir kəndin əhalisinin tərkibini yaxın qohumluq xətti təşkil etmişdir və birgəyaşayış qanunları tayfa içərisindən çıxan ağsaqqallar, təhsil almış ruhanilər tərəfindən tənzimlənmişdir. O dövrdə Göyçə gölünün hər iki sahilində təqribən qırxa qədər ailə sayı etibarı ilə orta hesabla əlli-altmış evlərdən ibarət kəndlər vardı. Göyçə mahalında Səfəvilər dövründə insanlar arasında yüksək bir haqq-ədalətin hökm sürdüyü zaman olmuş və həmin münasibətlər sosial həyatda ictimai-iqtisadi münasibətləri də öz məcrasına yönəltmişdir. Qohumluq əlaqələrinin güclü təsiri altında insanlar hər kəsin qabiliyyəti və bacarığı əsasında yaşamasına şərait yaratmışdır. Kimsəsiz qocalara, başsız ailələrə, əlil və şikəstlərə varlılar tərəfindən daim qayğı göstərilmişdir. Göyçə dağlarında yaylaqların, otlaqların genişliyi və göl ətrafındakı əkin sahələri üçün yararlı olan düzlərdə kəndlərin əhalisinin bacardığı qədər əkib-becərmək imkanı olmuşdur. Həmin dövrlərdə Göyçə mahalında əsasən İslam dininin şiə məzhəbi bütünlüklə qəbul edilmış və kəndlərdə uşaqlara şəriət dərsləri keçilmişdir.

Beləliklə, insanlar arasında ərəb əlifbasında yazıb oxuyanlar Qurani-Kərimin ayələrindən və İslam rəvayətlərindən sosial yığıncaqlarda, dini mərasimlərdə söhbətlər etməsi dini maarifləndirmə işini həyata keçirirdi. Hələ o zamanlarda hər bir kənddə imkanlıların təşəbbüsü ilə inşa olunan “Qara dam“lar, yəni uzunluğu altı-yeddi metr, eni dörd-beş metrdən, özülü qazmadan, üstü piramida formalı atmalardan ibarət evlərdə kəndin həm dini, həm də ümumi yığıncaqları keçirilirdi. Altı ay qarlı qış mövsümündə kənd əhli Qara damlarda aşıq məclislərində dastanlara qulaq asıb mənəvi həyat yaşayırdılar.

Təsərrüfat işləri: əkin-biçin, yaylaq-mənsil mövsümü mart ayından başlayıb sentyabr ayında tamamlanırdı. Hər kənddə iki-üç varlı adam olardı və onların naxır, sürülərinə çobanlıq edənlər tayfa qohumlarından ibarət olurdular, eyni zamanda həmin çobanların da sürünün daxilində iyirimi-otuz heyvanı, naxırlarda isə beş-on baş inəkləri vardı... Ümumiyyətlə, Göyçə mahalında tayfa ağsaqqaları arasında hörmət və ehtiram ənənəvi olaraq nəsldən-nəslə ötürülürdü. Bir kəndin ağsaqqalı başqa bir kəndə xeyir-şər məclislərinə gedərkən kənd camaatı həmin ağsaqqalla ikiəlli görüşüb xoş münasibət bildirirdilər. Çox nadir hallarda kimsə elin qaydalarını pozardısa, birinci növbədə ağsaqqallar həmin pozuntuya müdrikcəsinə yanaşıb həll edərdilər və zərurət olardısa, haqq-ədalətlə cəzalandırardılar.

Niftalı Göyçəli


Etiket:
Xəbərlər

Azərbaycan dili aşiqlərin dilidir... -Buludxan Xəlilov, filologiya üzrə elmlər doktoru, professor

19.08.2019

Fətəli xan Xoyski - Erməni gülləsi ilə arxadan vurulan Azərbaycanın ilk Baş naziri

19.08.2019

Gec deyil... - Oqtay Rzanın - ŞEİRLƏRİ

18.08.2019

Xəlil bəy nə zaman vəfat edib? - Övlad acısı, ağır xəstəlik

18.08.2019

Aman Allah 

17.08.2019

ADIYAMAN

17.08.2019

Kiçik Vyetnam böyük Çinin burnunu necə “ovdu”? - 28 günlük müharibənin tarixi

16.08.2019

Əli bəy Hüseynzadənin açılmayan sevgi məktubu - Mətn

15.08.2019

REY BREDBERI  “Dəryaz” 

14.08.2019

Onun həyatındakı qadınlar ya dəli oldu ya intihar etdi - Pikasso

14.08.2019

Tuvalılar Böyük Vətən Müharibəsində

12.08.2019

Oğuzlar və Türk kimliyi - Cahandar Bayoğlunun elmi məqaləsi

11.08.2019

Ən qədim insanların 500 min il əvvəl Naxçıvanda yaşadıqları təsdiqləndi

10.08.2019

“Yeni Gundem” İnformasiya Agentliyinin 2 yaşı tamam olur.

10.08.2019

Böyük Nərimanlılar silsiləsindən - Şair Şahmalı Əliyev  Bəlkə qala sözüm, dünya.  

09.08.2019

Uşaq yaşlarından məhkum olan görkəmli jurnalistimiz

09.08.2019

Vampirlər həqiqətdirmi? – İlginc faktlar

08.08.2019

MƏCNUN GÖYÇƏLİ RÜBAİLƏRİ

08.08.2019

Şadlinskilər

07.08.2019

Yazıçı olmaq istəyənlərə Stefen Kinqdən 22 vacib məsləhət

06.08.2019

Atasından miras qalmış taxta 52 il sahib çıxmış hökmdar

06.08.2019

Xəstəsinin evinə bazarlıq edən həkim – MARAQLI ADAM

05.08.2019

General Sisianovun erməniləri “İT” adlandırdığı 214 illik tarixi məktubu  

04.08.2019

Mən də ölülərin xalq şairiyəm - Telman Hüseyn Anadilin şeirləri

03.08.2019

Misir fironları əslən qafqazlıdır - Alman alimlərindən sensasion tədqiqat

03.08.2019

TİTANİK GƏMİSİ HAQQINDA BİLMƏDİYİNİZ BÜTÜN MARAQLI MƏLUMATLAR BİR ARADA

02.08.2019

Qan içində sevgi, 27 illik həsrət, “məni öldür, get...” - FİLM KİMİ HEKAYƏT – VI HİSSƏ - SON - VİDEO

01.08.2019

Qan içində sevgi, 27 illik həsrət, “məni öldür, get...” - FİLM KİMİ HEKAYƏT - V HİSSƏ

31.07.2019

Ərəb Əmirliklərində çalışan xanım alimimiz: Hər il  28 Mayla bağlı müsabiqə keçirir, tələbələri milli hədiyyələrlə mükafatlandırıram  

31.07.2019

Qan içində sevgi, 27 illik həsrət, “məni öldür, get...” - FİLM KİMİ HEKAYƏT - IV HİSSƏ

30.07.2019

Böyük rəhbərə son dəfə qurban gedən kiçik adamlar.

30.07.2019

Qan içində sevgi, 27 illik həsrət, “məni öldür, get...” - FİLM KİMİ HEKAYƏT - III HİSSƏ

29.07.2019

Tanrının “Oxu” təlimi

29.07.2019

Qan içində sevgi, 27 illik həsrət, “məni öldür, get...” – FİLM KİMİ HEKAYƏT – II HİSSƏ

27.07.2019

Qan içində sevgi, 27 illik həsrət, “məni öldür, get...” – FİLM KİMİ HEKAYƏT – I HİSSƏ

26.07.2019

Qondarma bəylər

25.07.2019

Eldar Baxış oğlunun cəsədi qucağında evə keçdi – Hadisənin şahidi yazır...

25.07.2019

ƏLİBALA HACIZADƏ: HEÇ NƏ ƏZİZ DEYİL XATİRƏN QƏDƏR

24.07.2019

26 il Ağdamsız

23.07.2019

BÖYÜK NƏRİMANLI SİLSİLƏSİNDƏN YAZIÇI, PUBLİSİST QƏDİR ASLAN 
 

22.07.2019

Azərbaycan mətbuatı-144

22.07.2019

“Rəvan” sözünün əvvəlinə “i” hərfi əlavə olunaraq “İrəvan” adı əmələ gəlmişdir

20.07.2019

"Deportasiyadan Etnik Təmizləməyə Gedən Yol" adlı sənədli filmi ictimaiyyətə təqdim olundu.

19.07.2019

Oğlunun ölümündə özünü günahkar bilən ateist Xalq şairi- Maraqlı Faktlar

18.07.2019

Azərbaycanlı tarixçidən maraqlı iddia - Keşikçidağda eramızdan əvvəldən oğuz türkləri yaşayıb

18.07.2019

Ağbulaq

17.07.2019

Qərbi Azərbaycan həqiqətlərini ermənilər etiraf etdi. 

16.07.2019

Tarixi şəxslər barədə qalmaqallı faktlar

15.07.2019

İlham Qəhrəman - "Könül işi"

13.07.2019

Seyid Əzim ateist idimi? - ARAŞDIRMA

11.07.2019
Bütün xəbərlər