Qafqaz Albaniyası

15:36 / 23.01.2019

 

Azərbaycan xalqının etnik və siyasi tarixində önəmli yeri olan, Alban eli e.ə. IV əsrdə Arazdan yuxarıda müasir Şimali Azərbaycan ərazisində formalaşıb 1000 ildən artıq davam etmişdir. Bəzi çağlarda Dağıstanın cənub, Gürcüstanın şərq və Ermənistanın şərq bölgələrini də içinə alan və müxtəlif dilli qaynaqlarda Alban, Aran və Alvan (Ağvan) adlanan bu ölkə və dövlət haqqında son yüz ildə çoxlu elmi- tədqiqat işləri yazılmışdır. Ancaq bu ölkədə yaşayan albanların etnik kimliyini hələ də tam aydın və gerçək izah edə bilən araşdırma yoxdur. Alban elinin etnik tərkibindən

danışan tədqiqatçıların çoxu burada qafqazdilli, irandilli və guya sonradan gələn türk boyları olduğunu yazır. Guya III-IV əsrdən başlayaraq bura gələn türklərin təsiri ilə buradakı qafqazdilli və irandilli tayfaların dili dəyişib türkçə olmuşdur. Bu fikri irəli sürənlər dilçilik qanunlarını gözdən qaçırmışlar, çünki "qafqazdilli albanlar" kütləvi şəkildə türk dilinə keçsəydi,onda çoxlu dini ədəbiyyatı və məktəbləri olan albanların dilində " türkləşmə" olayından sonra yerli substratlar qalmalı idi. Halbuki azər türkçəsində belə substratların izi yoxdur.

Albaniyanın ari ölkəsi olmadığını yazan Markvart və Hübşmann kimi alimlərin fikrinə haqq qazandıran V.F.Minorski də Şimali Azərbaycana irandilli boyların köçməsini onların Sasani sağında tikilən müdafiə zolaqlarına yerləşdirilməsilə bağlayır. Türk etnosunun isə Alban elində qədimdən varlığı şübhə doğurmur. Belə ki, ölkədə antropoloji tipin və arxoloji kulturun davamlılığı; bölgə haqqında ilkin yazılı qaynaqların verdiyi bəlgələr, qədim onomadtika və ən azı burada e.ə. VIII -VII əsrlərdən saqa- qamərlərin qayıdışı ilə başlayan türk boylarının yerləşməsi diqqətə alınmalıdır.

İslamaqədər Azərbaycan tarixindən yazan tarixçilər Albaniyanın xristianlaşmasından danışsalar da; nədənsə, buradakı xristian türklərdən bəhs etmirlər. Halbuki, bir çox alban(türk) boyları xristianlığı, bəziləri isə xəzərlər kimi yəhudiliyi (iudizm) qəbul etmişdi. Xristianlıq Alban elinə Suriyadan aramey dilində gətirildi. Ərəblər VIII əsrdə Albsn kilsələrini Erməno dini mərkəzinə tabe etdi; ruslar isə 1836 cı ildə ümumiyyətlə Alban xristian məbədlərini fəaliyyətinə son qoydu. Alban eli haqqında yazılı qaynaqlar yunan, latın, pers, arami, ərəb, hay; gürcü dillərindədir. Yerli Alban qaynaqları isə bizə hay (qrabar) dilinə tərcümə olunmuş şəkildə gəlib çatmışdır.

Tərcümədə hayların xeyrinə edilən dəyişikliklər isə problemlər yaratmışdır. Alban şəxs adlarının mənalarına qiqqət etsək, böyük əksəriyyətinin türk mənşəli olduğunun şahidi oluruq:

O R O Z, O R O Y S -(e.ə.I əsrin 60 cı illərinin Alban çarı). Başqa türkdilli xalqlardakı Oruz, Uruz, Oruc şəxs adları ilə müqayisə oluna bilər. "Kitabi Dədə Qorqud" eposundakı Uruzbəy adını xatırlayın. Bu ad qədim türkcə "xoşbəxt" (başqırdca IRIS "əmin amanlıq" ) sözlərilə müqayisə oluna bilər.

KORİS - Oruzun qardaşı, sərkərdədir. Türkcə kozik "qütb ulduzu" sözündəndir.

Z O B E R - e.ə 36 cı ildə Alban çarının adı. VI əsrdə Avropada türkdilli kutiqur tayfa birliyinin başçısı Zaberxan və X əsrdə türkdilli peçeneqlərin başçısının adı Sebar şəxs adları eynidir.

A R A N - I əsrin ortalarında Alban çarı. Ərən sözündəndir . "Döyüşçü" "igid" Dədə Qorquddakı Alp-Ərən şəxs adı ilə müqayisə olunur. III əsrdə Hun hökmdarının adı da Eran olmuş.

A R A T A N - (V əsr) . Qədim türkcə ƏR "kişi", "sərrast atıcı" və TƏN isə "bərabər" "elə bil" sözündəndir.

A B İ K A Z- ( V əsr) qədim türkcə abuqaz "əmi" anlamındadır. "Dədə Qorqud " eposunda Kan-Abkaz adını xatırlayın.

B A K U R- (V əsr). Qədim türk dilində Bək "kinyaz" "qəbilə başçısı"və Ur (uru) "oğlan" bütünlükdə Bəy-oğul anlamındadır.

U R N A Y R - (IV əsr Alban çarı) URUN "yaraşan; "uyğun gələn" və Ər "igid" sözündəndir. Urnayr adının qədin hay dilində "ayr" hissəsi həmin dildəki Ayr "kişi" sözünə uyğunlaşdırılmışdır. Əslində bu ad URUNƏR olmuşdur.

Q A Z A N -(V əsr) bir sıra qədim və müasir türk xalqlarında geniş yayılmışdır. Kazan adlı türk tayfaları da olmuşdur. S A T O. (V əsr) qədim türkcə Satay, Saday "sevimli" "yaxın" sözündəndir. VII əsr Uyğurların başçısının adı da Sato olmuşdur.

D Ə V D Ə K- (VII əsrdə alban çarı Cavanşirin ölümünə elegiya yazmış alban şairi). Qədim türkcə Day "ananın qardaşı" və Tək "onun kimi" "sanki" sözündəndir. Bütövlükdə Dayıtəkin , dayı kimi mənasındadır. Dəvdək adında "y" əvəzinə " v" yazılmasə təəccüblü deyil. Belə əvəzləməyə çox rast gəlmək olur .

Nəhayət, XII əsrdə Dağlıq Qarabağda Xaçın kinyazlığının hakimi HƏSƏN CƏLAL haqqında. Bu alban hakimin adındakı "Cəlal" sözü orta əsrlərdə Şərqdə geniş yayılmış " Cəlal-üd-Dövlə" titulunun qısaldılmış formasıdır. Lakin ermənicə Hasan kimi verilmiş bu hakimin ərəbmənşəli Həsən adı ilə heç bir əlaqəsi yoxdur. Cəlal Həsənin adı ermənicə əvvəlinə əlavə olunmuş "h" hərifindən və türkcə Əsən.

ESƏN - "sağlam", "gümrah" sözündən ibarətdir. Həsən Cəlalın anasının adı Arzu Xatun oğlu Ağbuğa; nəvəsinin adı Tursun, Aytin adlanması

məlumdur.

 Beləliklə 1000 ildən artıq mövcud olmuş Qafqaz Albaniyasının türkdilli etnosların əzəli vətənləri olduğuna heç bir şübhə qalmır.

Son zamanlar bu mövzuda dəyərli alimlərimiz Firudin Cəlilov və Bəxtiyar Tuncayın apardığı tədqiqatlar albanların türkdilli qıpçaklar olduğunu bir daha təsdiqləyir.
 

Şahlar Hacıyev

   təqiqatçı

 
 


Etiket:
Xəbərlər

Ermənilərin çeçenlərə tarixi zərbəsi: Urartu oğurluğu

20.02.2019

Zəki İslamın şeirləri

19.02.2019

19.02.2019

Fəlsəfə - Aşiq buddistlər

19.02.2019

YAXIN NƏŞR TARİXİNİN TƏDQİQİ “BOZ OĞUZ” nəşriyyatı – LEYLA ABASOVAnın təqdimatında

18.02.2019

“...Qırmızı koftalı, yaşıl tumanlı...” — Xan Şuşinski bayrağımızı gizli musiqi ilə vəsf etmişdi

18.02.2019

Məcnun Göyçəlinin şeirləri

16.02.2019

Türkün ari-slavyan sivilizasiyası qarşısındakı rolu

16.02.2019

Avropalı alimlərdən ŞOK ARAŞDIRMA: Qafqaz xalqları Amerika və Avropa ilə qohumdur

15.02.2019

HƏRBİ HƏKİMLİYİN KAMİL ZİRVƏSİ

14.02.2019

Balaca İsmayılın böyük istedadı

13.02.2019

Azərbaycan türklərinin Qızılbaşlar imperiyası fars dövlətinə necə çevrildi? –"REGNUM"UN ARAŞDIRMASI

12.02.2019

İstedadlar sorağında  - Rəşid Bərgüşadlı

12.02.2019

Eynulla Sadıqın şeirləri

11.02.2019

Adı dillər əzbəri olan, oğlunu vaxtsız itirən Ağ Aşıq Allahverdi

11.02.2019

11.02.2019

Qədim Azərbaycan şəhəri olan İrəvanın əhalisi

11.02.2019

Bir-birinin ətini yeyən məhbuslar, qan dolu otaqda dəhşətli 15 gün – FOTOLAR

09.02.2019

1988-1989-cu illər deportasiyası

09.02.2019

“Kitabi-Dədə Qorqud” dastanlarında və Azərbaycan dilinin Krasnoselsk şivələrində bəzi leksik paralellər

08.02.2019

Şükriyyə: Bədənini murdarlayıb namusunu zabitlərdən qoruyan qadın...- ARAŞDIRMA

08.02.2019

Tarixin iki türk sərkərdəsi — Çingiz xan və Əmir Teymurun fərqləri

07.02.2019

Ermənilərin qorxulu kabusu: Təkbaşına hücum…

07.02.2019

İstedadlar sorağında - İlahə İmanova

06.02.2019

Ardanış haqqında tarixi oçerk

06.02.2019

Görməsə də, əli ilə atasının məzarına toxunurdu — Hacı Zeynalabdinin qızına 6 il baxmış şəxsdən açıqlamalar - FOTOLAR

06.02.2019

Əli Məhərrəmovun şeirləri

05.02.2019

Göyçə nisgili, Göyçə dərdi

05.02.2019

Mübarəksən, cənab Leytenant

03.02.2019

İsmixan Didərginin şeirləri

02.02.2019

Nəvai yaradıcılığında Nəsimi obrazı VƏ YA ÖZBƏK ƏDƏBİYYATI SƏHİFƏLƏRİNDƏ NƏSİMİ İZLƏRİ

02.02.2019

ISSIQ YAZISI

01.02.2019

Şeyx Şamil

01.02.2019

Rüstəm Dastanoğlu: " Göyçənin özü böyük bir akademiya idi. Aşıq Ələsgər də o akademiyanın ən parlaq məzunu oldu."                                                                                  1-ci hissə                                                 

31.01.2019

Rəsulzadədən sitatlar

31.01.2019

Yusif Bayramov əzəməti

30.01.2019

Ermənistanın ərazisində qalan Zəngəzur tarixi Azərbaycan torpağıdır

30.01.2019

Əmir Teymurun lənətinə uğrayan Stalinin qorxusu və çaşqınlığı…

29.01.2019

USTA ABDULLANIN ƏXLAQİ-DİDAKTİK ŞEİRLƏRİ

29.01.2019

Fəlsəfə - Bertrand Rassell

29.01.2019

DİL FAKTLARININ DAXİLİ MƏZMUNU VƏ BƏDİİ HƏQİQƏT

28.01.2019

İstedadlar sorağında - Qafar Şövqi

28.01.2019

Xəyanəti unutmayan və bağışlamayan KQB-nin qisası – Kəşfiyyat sirləri

28.01.2019

Düşmənin qorxulu röyası

26.01.2019

Unudulmaz izlər - Firudin bəy Köçərli

26.01.2019

Bakını və Türkiyəni gizli dinləyən kəşfiyyatçı qadının sensasion hekayəsi

25.01.2019

Unudulmaz izlər - Hacı Zeynalabdin Tağıyev.  

25.01.2019

Tarixdə baş vermiş qəribə müharibələr

25.01.2019

Səyyarə Məmmədlinin şeirləri

24.01.2019

Ağa Məhəmməd Şah Qacar haqqında bilmədiklərimiz...

24.01.2019
Bütün xəbərlər