Qafqaz Albaniyası

15:36 / 23.01.2019

 

Azərbaycan xalqının etnik və siyasi tarixində önəmli yeri olan, Alban eli e.ə. IV əsrdə Arazdan yuxarıda müasir Şimali Azərbaycan ərazisində formalaşıb 1000 ildən artıq davam etmişdir. Bəzi çağlarda Dağıstanın cənub, Gürcüstanın şərq və Ermənistanın şərq bölgələrini də içinə alan və müxtəlif dilli qaynaqlarda Alban, Aran və Alvan (Ağvan) adlanan bu ölkə və dövlət haqqında son yüz ildə çoxlu elmi- tədqiqat işləri yazılmışdır. Ancaq bu ölkədə yaşayan albanların etnik kimliyini hələ də tam aydın və gerçək izah edə bilən araşdırma yoxdur. Alban elinin etnik tərkibindən

danışan tədqiqatçıların çoxu burada qafqazdilli, irandilli və guya sonradan gələn türk boyları olduğunu yazır. Guya III-IV əsrdən başlayaraq bura gələn türklərin təsiri ilə buradakı qafqazdilli və irandilli tayfaların dili dəyişib türkçə olmuşdur. Bu fikri irəli sürənlər dilçilik qanunlarını gözdən qaçırmışlar, çünki "qafqazdilli albanlar" kütləvi şəkildə türk dilinə keçsəydi,onda çoxlu dini ədəbiyyatı və məktəbləri olan albanların dilində " türkləşmə" olayından sonra yerli substratlar qalmalı idi. Halbuki azər türkçəsində belə substratların izi yoxdur.

Albaniyanın ari ölkəsi olmadığını yazan Markvart və Hübşmann kimi alimlərin fikrinə haqq qazandıran V.F.Minorski də Şimali Azərbaycana irandilli boyların köçməsini onların Sasani sağında tikilən müdafiə zolaqlarına yerləşdirilməsilə bağlayır. Türk etnosunun isə Alban elində qədimdən varlığı şübhə doğurmur. Belə ki, ölkədə antropoloji tipin və arxoloji kulturun davamlılığı; bölgə haqqında ilkin yazılı qaynaqların verdiyi bəlgələr, qədim onomadtika və ən azı burada e.ə. VIII -VII əsrlərdən saqa- qamərlərin qayıdışı ilə başlayan türk boylarının yerləşməsi diqqətə alınmalıdır.

İslamaqədər Azərbaycan tarixindən yazan tarixçilər Albaniyanın xristianlaşmasından danışsalar da; nədənsə, buradakı xristian türklərdən bəhs etmirlər. Halbuki, bir çox alban(türk) boyları xristianlığı, bəziləri isə xəzərlər kimi yəhudiliyi (iudizm) qəbul etmişdi. Xristianlıq Alban elinə Suriyadan aramey dilində gətirildi. Ərəblər VIII əsrdə Albsn kilsələrini Erməno dini mərkəzinə tabe etdi; ruslar isə 1836 cı ildə ümumiyyətlə Alban xristian məbədlərini fəaliyyətinə son qoydu. Alban eli haqqında yazılı qaynaqlar yunan, latın, pers, arami, ərəb, hay; gürcü dillərindədir. Yerli Alban qaynaqları isə bizə hay (qrabar) dilinə tərcümə olunmuş şəkildə gəlib çatmışdır.

Tərcümədə hayların xeyrinə edilən dəyişikliklər isə problemlər yaratmışdır. Alban şəxs adlarının mənalarına qiqqət etsək, böyük əksəriyyətinin türk mənşəli olduğunun şahidi oluruq:

O R O Z, O R O Y S -(e.ə.I əsrin 60 cı illərinin Alban çarı). Başqa türkdilli xalqlardakı Oruz, Uruz, Oruc şəxs adları ilə müqayisə oluna bilər. "Kitabi Dədə Qorqud" eposundakı Uruzbəy adını xatırlayın. Bu ad qədim türkcə "xoşbəxt" (başqırdca IRIS "əmin amanlıq" ) sözlərilə müqayisə oluna bilər.

KORİS - Oruzun qardaşı, sərkərdədir. Türkcə kozik "qütb ulduzu" sözündəndir.

Z O B E R - e.ə 36 cı ildə Alban çarının adı. VI əsrdə Avropada türkdilli kutiqur tayfa birliyinin başçısı Zaberxan və X əsrdə türkdilli peçeneqlərin başçısının adı Sebar şəxs adları eynidir.

A R A N - I əsrin ortalarında Alban çarı. Ərən sözündəndir . "Döyüşçü" "igid" Dədə Qorquddakı Alp-Ərən şəxs adı ilə müqayisə olunur. III əsrdə Hun hökmdarının adı da Eran olmuş.

A R A T A N - (V əsr) . Qədim türkcə ƏR "kişi", "sərrast atıcı" və TƏN isə "bərabər" "elə bil" sözündəndir.

A B İ K A Z- ( V əsr) qədim türkcə abuqaz "əmi" anlamındadır. "Dədə Qorqud " eposunda Kan-Abkaz adını xatırlayın.

B A K U R- (V əsr). Qədim türk dilində Bək "kinyaz" "qəbilə başçısı"və Ur (uru) "oğlan" bütünlükdə Bəy-oğul anlamındadır.

U R N A Y R - (IV əsr Alban çarı) URUN "yaraşan; "uyğun gələn" və Ər "igid" sözündəndir. Urnayr adının qədin hay dilində "ayr" hissəsi həmin dildəki Ayr "kişi" sözünə uyğunlaşdırılmışdır. Əslində bu ad URUNƏR olmuşdur.

Q A Z A N -(V əsr) bir sıra qədim və müasir türk xalqlarında geniş yayılmışdır. Kazan adlı türk tayfaları da olmuşdur. S A T O. (V əsr) qədim türkcə Satay, Saday "sevimli" "yaxın" sözündəndir. VII əsr Uyğurların başçısının adı da Sato olmuşdur.

D Ə V D Ə K- (VII əsrdə alban çarı Cavanşirin ölümünə elegiya yazmış alban şairi). Qədim türkcə Day "ananın qardaşı" və Tək "onun kimi" "sanki" sözündəndir. Bütövlükdə Dayıtəkin , dayı kimi mənasındadır. Dəvdək adında "y" əvəzinə " v" yazılmasə təəccüblü deyil. Belə əvəzləməyə çox rast gəlmək olur .

Nəhayət, XII əsrdə Dağlıq Qarabağda Xaçın kinyazlığının hakimi HƏSƏN CƏLAL haqqında. Bu alban hakimin adındakı "Cəlal" sözü orta əsrlərdə Şərqdə geniş yayılmış " Cəlal-üd-Dövlə" titulunun qısaldılmış formasıdır. Lakin ermənicə Hasan kimi verilmiş bu hakimin ərəbmənşəli Həsən adı ilə heç bir əlaqəsi yoxdur. Cəlal Həsənin adı ermənicə əvvəlinə əlavə olunmuş "h" hərifindən və türkcə Əsən.

ESƏN - "sağlam", "gümrah" sözündən ibarətdir. Həsən Cəlalın anasının adı Arzu Xatun oğlu Ağbuğa; nəvəsinin adı Tursun, Aytin adlanması

məlumdur.

 Beləliklə 1000 ildən artıq mövcud olmuş Qafqaz Albaniyasının türkdilli etnosların əzəli vətənləri olduğuna heç bir şübhə qalmır.

Son zamanlar bu mövzuda dəyərli alimlərimiz Firudin Cəlilov və Bəxtiyar Tuncayın apardığı tədqiqatlar albanların türkdilli qıpçaklar olduğunu bir daha təsdiqləyir.
 

Şahlar Hacıyev

   təqiqatçı

 
 


Etiket:
Xəbərlər

Azərbaycan dili aşiqlərin dilidir... -Buludxan Xəlilov, filologiya üzrə elmlər doktoru, professor

19.08.2019

Fətəli xan Xoyski - Erməni gülləsi ilə arxadan vurulan Azərbaycanın ilk Baş naziri

19.08.2019

Gec deyil... - Oqtay Rzanın - ŞEİRLƏRİ

18.08.2019

Xəlil bəy nə zaman vəfat edib? - Övlad acısı, ağır xəstəlik

18.08.2019

Aman Allah 

17.08.2019

ADIYAMAN

17.08.2019

Kiçik Vyetnam böyük Çinin burnunu necə “ovdu”? - 28 günlük müharibənin tarixi

16.08.2019

Əli bəy Hüseynzadənin açılmayan sevgi məktubu - Mətn

15.08.2019

REY BREDBERI  “Dəryaz” 

14.08.2019

Onun həyatındakı qadınlar ya dəli oldu ya intihar etdi - Pikasso

14.08.2019

Tuvalılar Böyük Vətən Müharibəsində

12.08.2019

Oğuzlar və Türk kimliyi - Cahandar Bayoğlunun elmi məqaləsi

11.08.2019

Ən qədim insanların 500 min il əvvəl Naxçıvanda yaşadıqları təsdiqləndi

10.08.2019

“Yeni Gundem” İnformasiya Agentliyinin 2 yaşı tamam olur.

10.08.2019

Böyük Nərimanlılar silsiləsindən - Şair Şahmalı Əliyev  Bəlkə qala sözüm, dünya.  

09.08.2019

Uşaq yaşlarından məhkum olan görkəmli jurnalistimiz

09.08.2019

Vampirlər həqiqətdirmi? – İlginc faktlar

08.08.2019

MƏCNUN GÖYÇƏLİ RÜBAİLƏRİ

08.08.2019

Şadlinskilər

07.08.2019

Yazıçı olmaq istəyənlərə Stefen Kinqdən 22 vacib məsləhət

06.08.2019

Atasından miras qalmış taxta 52 il sahib çıxmış hökmdar

06.08.2019

Xəstəsinin evinə bazarlıq edən həkim – MARAQLI ADAM

05.08.2019

General Sisianovun erməniləri “İT” adlandırdığı 214 illik tarixi məktubu  

04.08.2019

Mən də ölülərin xalq şairiyəm - Telman Hüseyn Anadilin şeirləri

03.08.2019

Misir fironları əslən qafqazlıdır - Alman alimlərindən sensasion tədqiqat

03.08.2019

TİTANİK GƏMİSİ HAQQINDA BİLMƏDİYİNİZ BÜTÜN MARAQLI MƏLUMATLAR BİR ARADA

02.08.2019

Qan içində sevgi, 27 illik həsrət, “məni öldür, get...” - FİLM KİMİ HEKAYƏT – VI HİSSƏ - SON - VİDEO

01.08.2019

Qan içində sevgi, 27 illik həsrət, “məni öldür, get...” - FİLM KİMİ HEKAYƏT - V HİSSƏ

31.07.2019

Ərəb Əmirliklərində çalışan xanım alimimiz: Hər il  28 Mayla bağlı müsabiqə keçirir, tələbələri milli hədiyyələrlə mükafatlandırıram  

31.07.2019

Qan içində sevgi, 27 illik həsrət, “məni öldür, get...” - FİLM KİMİ HEKAYƏT - IV HİSSƏ

30.07.2019

Böyük rəhbərə son dəfə qurban gedən kiçik adamlar.

30.07.2019

Qan içində sevgi, 27 illik həsrət, “məni öldür, get...” - FİLM KİMİ HEKAYƏT - III HİSSƏ

29.07.2019

Tanrının “Oxu” təlimi

29.07.2019

Qan içində sevgi, 27 illik həsrət, “məni öldür, get...” – FİLM KİMİ HEKAYƏT – II HİSSƏ

27.07.2019

Qan içində sevgi, 27 illik həsrət, “məni öldür, get...” – FİLM KİMİ HEKAYƏT – I HİSSƏ

26.07.2019

Qondarma bəylər

25.07.2019

Eldar Baxış oğlunun cəsədi qucağında evə keçdi – Hadisənin şahidi yazır...

25.07.2019

ƏLİBALA HACIZADƏ: HEÇ NƏ ƏZİZ DEYİL XATİRƏN QƏDƏR

24.07.2019

26 il Ağdamsız

23.07.2019

BÖYÜK NƏRİMANLI SİLSİLƏSİNDƏN YAZIÇI, PUBLİSİST QƏDİR ASLAN 
 

22.07.2019

Azərbaycan mətbuatı-144

22.07.2019

“Rəvan” sözünün əvvəlinə “i” hərfi əlavə olunaraq “İrəvan” adı əmələ gəlmişdir

20.07.2019

"Deportasiyadan Etnik Təmizləməyə Gedən Yol" adlı sənədli filmi ictimaiyyətə təqdim olundu.

19.07.2019

Oğlunun ölümündə özünü günahkar bilən ateist Xalq şairi- Maraqlı Faktlar

18.07.2019

Azərbaycanlı tarixçidən maraqlı iddia - Keşikçidağda eramızdan əvvəldən oğuz türkləri yaşayıb

18.07.2019

Ağbulaq

17.07.2019

Qərbi Azərbaycan həqiqətlərini ermənilər etiraf etdi. 

16.07.2019

Tarixi şəxslər barədə qalmaqallı faktlar

15.07.2019

İlham Qəhrəman - "Könül işi"

13.07.2019

Seyid Əzim ateist idimi? - ARAŞDIRMA

11.07.2019
Bütün xəbərlər