"Qafqazın Pensilvaniyası" - Bakı və I Dünya Müharibəsi

18:00 / 16.03.2019

Neft sənayesinin inkişafına qədər Bakı və onun ətraf ərazilərinin orta əsrlərə xas mənzərəsi vardı. Susuz səhra ilə əhatə olunmuş Bakının orta əsrlərdən qalma limanı və Xəzər dənizi üzərində şəhər qalası vardı.

Burada yerli sənətkarlar və tacirlər yaşayırdılar. Mülkədarlar hakim sinfin aparıcı elitası idilər. Lakin bircə onilliyin içərisində bu kiçik ticarət şəhəri dünyanın neft paytaxtına çevrildi. Abşeron yarımadasında biznesin dramatik inkişafı 19-cu əsrin sonlarında Bakını Qafqazların sənaye mərkəzi etdi.

1898-ci ildə Azərbaycandakı neft sənayesi hasilata görə ABŞ-ı geridə qoydu. 1901-ci ildə Bakı dünya neftinin yarısını, Rusiya neftinin isə 95 faizini istehsal edirdi. Bakını hətta “Qafqazın Pensilvaniyası” adlandırırdılar.

Şəhər 19-cu əsrin ikinci yarısında xüsusilə genişləndi. Kənd yerlərində yaşayan on minlərlə insan daha yaxşı güzaran və daha etibarlı dolanışıq üçün buraya axışdı. 1855-ci ildə şəhər əhalisi 8 min nəfərdən bir az çox idisə, növbəti iyirmi il ərzində əhalinin sayı 145 minə sıçradı.

Çiçəklənən Bakı

1914-cü ilin yayında Avropada müharibə başlananda Bakı 250 min sakini olan izdihamlı dəniz limanı və sənaye mərkəzi idi. Şəhər sürətli genişlənmənin - plansız ev tikintisi, su və torpaqların çirklənməsi və mövcud infrastruktur üzərindəki gərginlik kimi adi problemləri ilə üzləşirdi.

Məsələn, su çatışmazlığı bu şəhərin ən böyük problemi olaraq qalırdı. Ən pis şərait şəhərin ətrafındakı daxmalı qəsəbələrdə hökm sürürdü.

Şəhərin qonşuluğu demək olar, bir gecədə peyda olmuşdu. Burada əhali normadan sıx, sanitariya vəziyyəti isə bərbad idi, böyük iş rəqabəti vardı. Eyni zamanda neft biznesinin gətirdiyi sərvət şəhər mərkəzində mənzərəli və yaraşıqlı məhəllələr yaratmışdı.

O vaxt tikilmiş ecazkar malikənalər və binalar öz cazibədar gözəlliyi və zəngin dekorativ fasadları ilə bu gün də şəhərin qonaqlarını məftun edir.

Bu binalar əlbəttə, neftxudalara məxsus idi. Bu Bakı milyonçularının əksəriyyəti ən yoxsul ailələrdə doğulmuşdular, lakin 19-cu əsrin son onilliyindəki neft gəlhagəli onları varlı sənayeçilərə çevirmişdi.

İqtisadiyyat inkişaf etdikcə, mədəni mühit də dəyişirdi. İslahatçı Azərbaycan ziyalıları cəmiyyəti müasirləşdirməyə can atır, Rusiya hakimiyyətindən daha çox mədəni və siyasi haqlar tələb edirdilər.

Onlar 19-cu əsrin ikinci yarısında gedən daha böyük islahat hərəkatının içərisində idilər. Rusiya İmperiyasının Volqa boyunda, Krım, Qafqaz və Türküstanda yaşayan müsəlmanları, müasirləşmə və qərbləşməyə dair təşəbbüsün debatına başlamışdılar.

Bu azsaylı ziyalılar təbəqəsi ənənəvi məktəblərdə təhsil almışdılar. Daha sonra onlar imperiyanın təhsil ocaqlarında oxuyaraq müəllim, mühəndis, hüquqşünas və həkim olmuşdular.

Tənəzzülə qarşı təhsil

İslahatçılar vurğulayırdılar ki, imperiyanın müsəlman əhalisi tənəzzül keçirir. Bu tənəzzülün qarşısını almaq istəyən yeni müsəlman ziyalıları müsəlman əhali üçün Avropa modeli üzərində qurulmuş təhsil sistemi istəyirdilər.

Türkdilli əhali müsəlman icmasındakı bu islahat hərəkatına liderlik edirdi. Onlardan parlaq nümunə olan biri – Krım tatarı, İsmayıl Qasprinski (1851-1914) Krımda müasir tədris planına əsaslanan ilk məktəbi açmışdı.

Qasprinski də daxil bir çox islahatçı ziyalılar öz ideyalarını yaymaq üçün yerli dillərdə kitablar və dövri məcmuələr nəşr edirdilər. Onlar həmçinin Osmanlı İmperiyasında və Misirdə yerli müəlliflər tərəfindən dərc olunan jurnal və kitabları, Qərb ədəbiyyatından tərcümələri əldə edib gətirirdilər.

Azərbaycanlılar arasında da ana dilində ilk qəzet və jurnallarını nəşr edən, ilk teatr pyeslərini və operalarını səhnələşdirən ziyalılar vardı.

Milli ideyalar

Birinci Dünya Müharibəsindən bir onillik əvvəl Azərbaycan ziyalıları arasında siyasi baxışların şaxələnməsi baş vermişdi. Bəziləri Rusiyada getdikcə populyarlaşan marksist ideyalara yaxın idilərsə, digərləri Azərbaycanda ilk milli ideyanı yayırdılar.

Müharibədən əvvəlki dövrdə və müharibə illərində azərbaycanlılar və ermənilər arasında baş vermiş üç millətlərarası toqquşma sürətli iqtisadi inkişafa əngəl olmuşdu. Etnik və ya dini həmrəyliklər müəyyən bir qrupun üzvləri oxşar mövqelərə malik olanda an kiçik maddi mükafatlar uğrunda əmək bazarına qoşulanda yaranır.

Adətən kasad iqtisadi ehtiyatlar etnik-dini fərqlərlə üst-üstə düşəndə etnik və ya dini münaqişələr qaçılmaz olur. Çox tezliklə Bakıda da mühacirlər say etibarilə türkdilli müsəlmanlara üstün gəlmişdilər.

Ermənilər və rusların əhali arasında çoxluğa çevrilməsi və iqtisadi artıma sahib olması rəqabəti kəskinləşdirmişdi.

"Rusların əlaltısı"

Bundan əlavə, Rusiya administrasiyasının müxtəlif qərarları və İmperiyanın qanunları ermənilərə müsəlman əhali ilə müqayisədə üstünlük verirdi. Azərbaycanlılar ermənilərə rusların əlaltısı kimi kin bəsləyə başlamışdılar.

Bakı etnik baxımdan qaynayıb-qarışmamışdı və hər bir icma öz əlahiddə həyatını yaşayırdı.

Yerli müsəlman əhalinin əksər qismi mühacirlərdən və sənayeləşmədən təcrid olunmuşdu.

Onlar şəhərin köhnə məhəllərində yaşamaqda davam edir, öz dükan-bazarlarında alış-verişə çıxır, atalarının peşələrini davam etdirir, öz dillərində danışır və övladlarını öz daxili çevrələrində evləndirirdilər.

Münaqişə daha çox kənd yerlərində və şəhərlərin aşağı təbəqələrində baş qaldırırdı. Bunlardan ən pisi Bakıda 1918-ci ilin martında erməni Daşnak Partiyasının və bolşeviklərin müsəlmanlara qarşı törətdikləri qətl və talanlar olmuşdu.

Minlərlə insan məhv olmuş və salamat qalan azərbaycanlı əhali şəhərdən qaçmış, Osmanlı Ordusu Azərbaycan və Dağıstan könüllüləri ilə (Qafqaz Ordusu) birlikdə 1918-ci ilin sentyabrında şəhəri geri almışdı.

Fəhlə hərəkatı

Bakı 1903-cü ildə baş vermiş ilk ümumi tətildən sonra özünün fəhlə hərəkatına görə məşhurlaşmışdı. 1914-cü ilin iyununda maddi durumlarının yaxşılaşdırılması tələbi ilə 30 min fəhlə tətildə idi.

Fəhlələri iş yerlərinə əsgərlər qaytardılar və müharibənin başlanması və səfərbərlik tətillərə son qoydu.

Müharibə özü ilə həyat çətinlikləri gətirmişdi. Rusiyada qıtlıq və qiymətlər durmadan artırdı. Müharibədən əvvəl Rusiyada çox az sənaye məhsulları istehsal olunurdu, mallar əsasən idxal edilirdi.

Nəqliyyat sistemi, hətta (neft və neftayırma müəssisləri də daxil olmaqla) mövcud sənaye alətlərin, dəzgahların və ehtiyat hissələrinin idxalından asılı vəziyyətdə idi.

Müharibə illərində bunlardan heç birini Rusiyaya gətirmək mümkün deyildi. Almaniya qüvvələri Rusiyanı və onun iqtisadiyyatını müharibənin ilk günlərindən blokadaya almışdı.

Rusiyaya birtəhər gəlib çıxa bilən gəmilər yalnız silah və mərmi gətirirdilər. Alətlər, pal-paltar və başqa sənaye malları bazarlardan yoxa çıxanda və onların qiymətləri kəllə-çarxa vuranda, kəndlilər də öz məhsullarını gətirmir, ya anbarlayır, ya da özləri istehlak edirdilər.

1915-ci ildə ərzaq başlıca problemə çevrilmişdi və yaşayış qiymətləri dramatik şəkildə bahalaşmışdı.

Bahalıq

1914-1917-ci illər arasında Bakıda çörəyin qiyməti 100, südün qiyməti 205, yumurtanın qiyməti 292 faiz artmışdı. Bakının neft sənayesi şəhərin iqtisadi həyatına ciddi təsir göstərən problemlərlə üzləşmişdi.

Qara dəniz və Baltık dənizinə gedən ixrac yolları bağlı olduğundan şirkətlər innən belə nefti dünya bazarlarına çıxara bilmirdilər.

Dəzgahlar və neftayırma üçün ehtiyat hissələri əldə etmək çətinləşmişdi. Dəmir yolları problemli idi, çünki qatarların çoxu cəbhənin ehtiyaclarına xidmət edirdi.

Müharibənin son iki ili ərzində baş verən inqilab və çaxnaşmalar neft istehsalını tənəzzülə uğradır və infrastruktura zərbə vururdu.

Hakimiyyətə əvvəlcə Sankt Peterburqda yenicə elan edilmiş respublikanın nümayəndələri gəldilər. Onlar Romanovların bayraqlarını və gerblərini söküb atdılar və xalqın azadlığını elan etdilər.

Lakin onların hakimiyyəti uzun sürmədi, çünki bolşeviklər erməni daşnakların dəstəyi ilə qırmızı bayraqlarını qaldırıb, Bakıda öz hakimiyyətlərini elan etdilər.

Respublika və bolşeviklər

Bu arada azərbaycanlılar bütün Yaxın Şərqdə ilk dəfə olaraq parlamentli respublika elan etdilər və ilk hökumət kabineti Gəncədə təşkil olundu.

Osmanlı-türk ordusu azərbaycanlılardan və dağıstanlılardan ibarət könüllülərlə birlikdə Bakını yenicə elan edilmiş Azərbaycan Respublikası üçün geri almağa – şərqə tələsirdilər.

Bolşeviklərin qaçması ilə Bakı neftini nəzarət altında saxlamaq məqsədilə İranda mənzillənmiş Britaniya qüvvələri şəhərə daxil olduar.

Osmanlı Ordusu Bakının qapılarına hücum edərək 1918-ci il sentyabrlın 15-də, Birinci Dünya Müharibəsinin sonundan az əvvəl şəhəri geri aldı.

Birinci Dünya Müharibəsinin son aylarında Bakıda əldə olunmuş qələbə bu şəhəri millətin paytaxtı və Azərbaycan Respublikasının iqtisadi təməli kimi həmişəlik təsdiq etdi.

Avropada sülh elan ediləndə Bakını tərk edən Osmanlı Ordusunu Britaniya qüvvələri əvəz etdilər.

Müharibədən sonrakı dövrdə Britaniya qoşunları da Bakıdan çıxdılar, müharibə etmiş tərəflər arasında Paris sülh Müqaviləsi imzalandı və…bolşeviklər burada daha 71 il hökm etmək üçün geri qayıtdılar.

Dr. Harun Yilmaz

Tarixçi-alim, Britanya Akademiyasının müxbir üzvü və Queen Mary Universitetinin üzvü.
Bbb.com


Etiket:
Xəbərlər

Oğlunun ölümündə özünü günahkar bilən ateist Xalq şairi- Maraqlı Faktlar

18.07.2019

Azərbaycanlı tarixçidən maraqlı iddia - Keşikçidağda eramızdan əvvəldən oğuz türkləri yaşayıb

18.07.2019

Ağbulaq

17.07.2019

Qərbi Azərbaycan həqiqətlərini ermənilər etiraf etdi. 

16.07.2019

Tarixi şəxslər barədə qalmaqallı faktlar

15.07.2019

İlham Qəhrəman - "Könül işi"

13.07.2019

Seyid Əzim ateist idimi? - ARAŞDIRMA

11.07.2019

Mif ibtidai təfəkkürün gerçəkliyi anlamaq cəhdidir – İkinci Mahmudun müsahibəsi

09.07.2019

Mən də kəfənimi geyib gedirəm

08.07.2019

Bəxtli bu dünyadan bəxtsiz getdi... - Azər TURAN yazır

08.07.2019

İkinci Mahmud - Tanımal Mustafa (hekayə)

07.07.2019

Şərq və İslam mədəniyyətinin rus ədəbiyyatına təsiri... - Mətanət Vahid yazır

05.07.2019

Türkün oxunmamış bəlgələri : Nüvədi-Qarqadaşı kitabəsi

04.07.2019

Türkmənçay müqaviləsində “Ermənistan” sözü yoxdur

03.07.2019

Aqşin Xəyal - “Yad əl, doğma sığal” (hekayə)

02.07.2019

Qurd Cəbrayılın oğlu: Anam dəsmalı niyə atdığını soruşanda dedi, dəsmal ayrılıqdır, bilmirsən? Bizdə ayrılırıq.

01.07.2019

Daşkənd kəndindən 2-ci dünya müharibəsində itkin düşən və həlak olanlar

01.07.2019

Stalinin nazirlərinə kələk gələn dələduz – “Qəhrəman” donuna bürünən Vaysman

29.06.2019

Bəşəri problemlər və həll yolları Albert Eynşteyn

28.06.2019

Kəsəmən kəndindən ikinci dünya müharibəsində itkin düşən və həlak olanlar

27.06.2019

İnsanlığın taleyini dəyişən tarixi məkanlar - İLK DƏFƏ burada... - FOTOLAR

27.06.2019

NKVD-nin dəhşətli işgəncələri: qadınlar kişilərin kamerasına salınırmış, körpələrin dırnaqları çıxarılırmış

26.06.2019

26 İyun Milli Ordunun yaranma günüdür

26.06.2019

İsrafil Məmmədov vəfat edib

25.06.2019

Laçın rayonundan məcburi köçkün düşmüş bir qrup şəxsin BƏYANATI

25.06.2019

Şirməmməd Hüseynovdan sitatlar: “Bilirsiniz, kimə səcdə etmək lazımdır?

25.06.2019

Eldar Baxışın heç yerdə yayımlanmayan şeirləri

24.06.2019

İsa Peyğəmbəri kim satıb? — Kariotlu İuda satqın idi, yoxsa..?

23.06.2019

Aristotelin dostluq fəlsəfəsi niyə bu gün də aktualdır?

23.06.2019

Sirri açılmayan Xüdafərin Körpüsü

22.06.2019

Dost-dost deyə-deyə... - Etimad Başkeçid

21.06.2019

Mirzə Ələkbər Sabirin “Oxutmuram, əl çəkin” şerinin yazılma tarixçəsi

20.06.2019

Vahid Əziz: Qadınlar məşhur roman müəllifi, rəssam, bəstəkar ola bilərlər, amma şair ola bilməzlər.

19.06.2019

Melkumyan necə cəzalandırıldı? – erməni Allahverdinin oğlu Dağlıq Qarabağda fitnə-fəsad toxumu səpirmiş

19.06.2019

Şadlinskilər

18.06.2019

"Turan eli"ndə Ramiz Rövşənlə...

17.06.2019

Nəsimini sevən qadın necə öldü? – Faciəli tale

17.06.2019

Görkəmli dövlət xadimi, bacarıqlı səhiyyə təşkilatçısı, böyük alim

16.06.2019

Dünya siyasətçilərinin Heydər Əliyev haqqında səmimi fikirləri...

15.06.2019

Dövlətimizin və müstəqilliyimizin xilaskarı

15.06.2019

Meyitlərin altından sağ çıxan dünyaca məşhur azərbaycanlıdan İNANILMAZ SÖZLƏR: 27 il öncə Şuşada...

14.06.2019

“Atamı yalnız qışda görürdük”– Mirzə Cəlilin Polşadakı ailəsi ilə EKSKLÜZİV MÜSAHİBƏ (FOTOLAR)

13.06.2019

Abdal - Təsəvvüfün (Sufizmin) əsası kimi

12.06.2019

“Çox təəssüf ki, mən hələ indi İsa Muğannanın qızı olduğumu dərk edirəm” – MÜSAHİBƏ

12.06.2019

Hitler və Stalinin dərdindən divanə olduğu AGENT QADIN – MARAQLI FAKTLAR

11.06.2019

İslam dünyasına sərt senzura necə gəldi - Əl-Fərabi

11.06.2019

Qədim Türklərdə SIRĞA

10.06.2019

Azərbaycanda çadra əleyhinə hərəkat - Səriyyə Xəlilovanın Bakını ayağa qaldıran qətli

10.06.2019

İrəvan ədəbi mühitinin XIX əsr və XX əsrin 20-ci illərini əhatə edən dövrünün tarixi özünəməxsusluğu

08.06.2019

Müşfiqli günlərim

08.06.2019
Bütün xəbərlər