Təsəvvüf, Vəhdəti-vücud və An-i daimin qısa şərhi

12:39 / 07.10.2019
Baxılıb: 1450

Son vaxtlar aldığım çoxsaylı suallar təsəvvüf və sufiliklə bağlı oldu. Bu suallar məni həmin mövzuda məqalə yazmağa sövq etdi. Baxmayaraq ki, sufilik və təsəvvüf haqqında əsərlərimdə geniş bilgi vermişəm.

“Eşq dənizləri qovuşanda” dərvişnaməsində təsəvvüfdən kifayət qədər geniş söz açmış, Şəms Təbrizi ilə Mövlana Cəlaləddin Ruminin fonunda fikrimi bildirmişəm. “9-cu meydan” povestində, eləcə də, hələlik “Türküstan” qəzetində hissə-hissə dərc olunan “Yasəmən ətri” romanında da bu mövzu ümumi məqsədimdən kənarda qalmayıb. Amma görünür, internet əsri oxucuları onları düşündürən suallara qısa və konkret cavab almağa öyrəncəkli edib, kitab oxumaq hardasa arxa plana keçib. Qeyd edim ki, bəhs etdiyimiz mövzuda aldığım suallar əsasən bunlar olub: Təsəvvüf nədir? Sufilik nədir? Vəhdəti-vücud nədir? Son haradır?

Mistika ilə təsəvvüfün fərqi

Əvvəlcə qeyd edim ki, təsəvvüf – batini elmlərlə Allahı dərk etmədir, onun biliciləri isə sufilərdir. Bəzən təsəvvüfü mistisizm ilə qarışdırırlar. Bu iki ifadənin oxşar cəhətləri olsa da, bir-birindən fərqlidirlər. Çünki yunan sözü olan “mistika” gizli, anlaşılmaz, mücərrəd, heç kimsənin başa düşmədiyi, mənəvi, xəyali, gözü və dodaqları yummaqla düşünmək və s. busayaq anlamlara gəlir. Məna baxımından platonizm idealist fəlsəfəsinə çox yaxındır. Məsələn, Allah var və biz onu sevirik. Bu, platonik sevgidir, xəyali sevgidir, mistikada bunun heç bir izahı verilmir, bir növ aksioma kimi səslənir. Təsəvvüf isə Allahın varlığını batini elmlərlə izah edir, kəsrətdən (çoxluqdan) xilas olub, Allahla vəhdətdə olmağı ağıl və elm yolu ilə deyil, gizliliklərə işıq salan könül və eşq yolu ilə mümkün sayır. Birsözlə, sufilik insanlara İlahi eşq vasitəsilə Allahı dərk etməyi və Ona qovuşmağı təlqin edir. Bu mənada Cüneyd Bağdadinin hər şeyi Allahda görməsi, Bəyazid Bəstaminin fəna nəzəriyyəsi sufiliyin əsas xətlərindən birinə çevrildi. Həmin nəzəriyyə maddi dünyanın fani olduğunu və buna görə də insanlara fərdiyyətdən çıxıb Allaha qovuşmağın vacib olduğunu öyrədirdi.

Bundan sonra daha bir möhtəşəm fikir ilahiyyatçı alim Məhəmməd Qəzzalidən gəldi. O, həqiqətin dərk edilməsində doğuşdan gəlmə istedadı, yəni helmi ilkin şərt kimi qəbul edərək, sufiliklə ilahiyyat elminin birlikdə meydana gətirdiyi ümumi nəticəni göstərməyə nail oldu. M.Qəzzaliyə görə, yalnız helmlə elm birləşdiyi təqdirdə həqiqət dərk oluna bilər. İlahiyyatçı alimin bu fikri mistika ilə təsəvvüfün fərqini birbaşa, açıq şəkildə ortaya qoydu.

Allahın dərk edilməsində növbəti mükəmməl fikir isə Əndəluslu Mühyiddin İbn Ərəbiyə məxsusdur. O, vəhdəti-vücud hikmətinin əsaslarını yenidən işlədi. Mühyiddin İbn Ərəbi İslam sufiliyini xristian ruhani düşüncəsindən köklü surətdə ayırmağı bacardı. Belə ki, xristian ruhani təliminin açıqlamasında Allah təbiətlə eyniləşdirilir, yaxud da bu təlim cismani dünyada bütün canlı və cansız yaradılmışların vəhdətini Yaradanın özü hesab edirdi. Mühyiddin İbn Ərəbiyə görə isə yaranmışların hamısı Yaradanın kölgəsindən başqa bir şey deyildir.

Bütünlüklə bu gəlişmələrin kökündə dayanan təbii ki, təsəvvüfdür. Şəms Təbriziyə görə, təsəvvüf – sıxıntı zamanı könüldə nəşə və fərəh tapmaqdır. Təsəvvüf – insanların yox, Allahın razılığını qazanmaq, pis xüsusiyyətləri tərk edib, nəfsani olan şeylərdən uzaqlaşmaqdır. Təsəvvüf – ruhun yüksəlişinə səbəb olan xüsusiyyətlər qazanmağa səy göstərmək, həqiqi elmlərə sarılmaq, həmişə ən uyğun şəkildə hərəkət etmək, hər kəsə nəsihət verməkdir. Təsəvvüf – Allah təalaya verilən əhdə sadiq qalmaq, Məhəmməd səllallahu əleyhi və səlləmin dininə gəlməkdir. Zahiri elm – öz həddini bilmək, təsəvvüf (batini elm) – qəlbi təmizləməkdir. Təsəvvüfün öyrədilməsində məqsəd, insanın özünə qayıtmasını, özünün əsl yerini tapmasını təmin etməkdir. Təsəvvüf bir elmdir, bir hikmətdir. Yalnız hikmətə sarılan kişinin ağlı ağılla anlaşıla bilən şeylərə bağlıdır. Amma pak kişi, təsəvvüfçü ağlın ağlını, yəni ağıl külliyyatını hərəkətə gətirə biləndir.

Təsəvvüfdə sufi yoluna düşmək üçün ən birinci qəlbi bütün pisliklərdən təmizləmək, hər cürə dünya həzzindən imtina etmək vacib hesab edilir. Qəlb pisliklərdən arındıqda orada Allah təcəlla edir. Yəni insan batini gözü ilə Allahı görür və ya öyrəşdiyimiz dildə desək, Allahı təsəvvür edir, beynində onun xəyali obrazını yaradır. Bundan sonra qarşıda dörd mərhələ açılır. İnsan ilahi eşq ilə Şəriətə, oradan Təriqətə gedər, bu minvalla Mərifətə çatar və ona Həqiqətin yolunu göstərərlər. Təsəvvüfdə bu dörd məqam təxminən belə mənalandırılır: Şəriət – səninki sənin, mənimki mənim, söyləməklə ədalət prinsipinə dayanır. Təriqət – səninki sənin, mənimki də sənin, düşüncəsi ilə təvazökarlıq nümayiş etdirir. Mərifət – nə mənim var, nə də sənin, ifadəsinə söykənərək hər şeyin Allaha aid olduğunu etiraf edir. Həqiqət – nə sən varsan, nə də mən, deməklə sonuncu məqama çatdığını, Allahda yox olduğunu bildirir, yəni var olan bir Allahdır, biz mövcud olduğumuzda Allahın kölgəsindən başqa bir şey deyilik.

Burada daha bir şeyi qeyd etmək lazımdır. Təsəvvüfdə kainat Allahın aynası hesab edilir və Allahın kainatda olan hər bir şeydə təzahür etdiyi deyilir. Eyni zamanda bu qənaətə gəlmək olur ki, Allah bütün yaratdıqlarında qismən olduğu halda, insanın sifətində mükəmməl, aşiqin könlündə isə tam bütöv surətdə təcəlla edir.

Mərifət məqamı “Fənafillah” kimi də ifadə olunur. Təsəvvüfdə “əvvəlin axırı, axırın əvvəli” kimi şərh edilən Fənafillah – Allah qulunun nəfsinə hakim kəsilməsi və onun bütün pislikləri ürəyindən təmizləməsinə nail ola bilməsidir. Qətl, zina, oğurluq, yalançı şahidlik və kimsəni aldatmaqdan imtina etdinsə, valideynlərinə yüksək səviyyədə hörmət və sayğı göstərdinsə, çatışmayan tək bircə şey qalar. Bu, mal-mülkünü, var-dövlətini Allah yolunda yoxsullara paylamaqdır. Çünki sərvətə güvənənlərin də Allaha qovuşması mümkünsüzdür. Həzrəti İsa buyurur ki, dəvənin iynə ulduzundan keçirdilməsi, zəngin adamın axirətini abad etməsindən daha asandır.

Bütün bunlara nail olan insan Həqiqətə – könlündə Allahın təcəlla etdiyi, Allah nurlarını saçan baqi günəşin bərq vurduğu, Cüneyd Bağdadinin “başlanğıca dönmə” kimi qiymətləndirdiyi Bəqabillah məqamına çatmış olar. Burada Haqq aşiqi artıq Vəhdəti-vücud məqamına qovuşur, vüsalata yetişir, Allahla bütövləşir və ya Allahda yox olur – başlanğıca dönür.

Daim var olma – An-i daim fəlsəfəsi

İnsanları düşündürənlərdən biri də “Vəhdəti-vücud”un anlamı və bunun son məqam olduğu, yoxsa ki, bundan sonra hansısa mərhələnin olub-olmadığı məsələsidir. Ümumiyyətlə, təsəvvüf mütləq ölümü qəbul etmir, ölümün nisbi xarakter daşıdığını deyir. Yəni, Allahda yox olma mərhələsindən sonra “Cəmm” deyilən mərhələ başlayır. Bu, “işıqlı dünya”, yaxud da “fani dünya” dediyimiz həyata yenidən dönüşdür. Bu prosesi adi bir misalla izah etmək istəyirəm. Məsələn, götürək Xəzər dənizini. Bu dənizin özünə məxsus coğrafi mövqeyi, uzunluğu, eni, dərinliyi, suyunun özəl minerallarla zəngin tərkibi, təbii sərvətləri, flora-faunası və s. var. Xəzərin bütün özəlliklərinin dəyişməz olduğunu təsəvvür edib, onu şərti olaraq Allahla müqayisə edək. Bu dənizə parametrləri və suyunun tərkibi ilə bir-birindən fərqlənən Volqa, Kür, Ural və Terek kimi axıb gələn çayları isə müxtəlif təriqət nümayindələri olan “aşiq”lər hesab edək. Bu çayların hər biri Xəzərə qovuşana qədər öz adını və özəl xüsusiyyətlərini, fərqliliklərini qoruyurlar, lakin Xəzərə qovuşduqda orada yox olurlar, artıq onlar Volqa, Kür, Ural, Terek yox, məhz Xəzərə qarışır, Xəzər olurlar. Bu məqamı Vəhdəti-vucudla – Bəqabillah məqamı ilə müqayisə etmək olar. Bu məqamda bu çayların Xəzərə qarışan suyunun hər bir damlası Həllac Mənsur kimi “Xəzər məndədi”, yaxud da “Mən Xəzərdəyəm, Xəzər məndədi”, deyə bilərlər. Yeri gəlmişkən, edamı öncəsi əlləri kəsildikdən sonra qanlı biləkləri ilə dəstəmaz alırmış kimi hərəkətlər edərək, – Haqq aşiqinin daha bir rükət eşq namazı var, onun dəstamazı qulun öz qanıyla alınar, – deyən Həllac Mənsur özünün Bəqabillah məqamına – vüsalata çatdığını “Haqq məndədi” kimi ifadə etmişdi.

Bəs, çaylar Xəzərə qovuşduqdan sonra, yəni müqayisəli şəkildə desək, Vəhdəti-vücuddan sonra nə baş verir? Baxın, Xəzərin suları buxarlanaraq duman şəklində göylərə çəkilir. İnsan da belədir, Allahdan “buxar” şəklində ata bətninə çəkilir. Bu məqama təsəvvüfdə “Cəmm” deyilir. Bundan sonra buxar göydə yağışa çevrilib torpağa yağır, ata bətnindəki “buxar” isə nütfəyə çevrilib ana bətninə yağır. Çünki təsəvvüfdə göyün – ata, yerin – ana olduğu da ifadə olunur. Beləliklə, yağış torpaqda bulaq suyuna çevrilir, ana bətnindəki nütfə isə dünyaya göz açan körpəyə çevrilir. Bulaqlardan axan sular get-gedə böyüyür, lal axan çaya çevrilir, yenidən Xəzərə axır və Xəzərlə bütövləşir. Doğulan uşaq da tədricən böyüyür, müdrikləşir və Allaha doğru yol alır, nəhayət, Allahda yox olur. Sadə həyati misallarla aydınlaşdırmağa çalışdığımız bütün bu fəlsəfi təfərrüat təsəffüfdə “An-i daim” – “Daim var olma” adlanır. Daim var olma – Allahda yox olma və yenidən Allahdan doğuş prosesinin əbədi olaraq təkrarlanması anlamına gəlir. Mövlana Cəlaləddin Rumi “ölüm”ə təsadüfən “Şəbu-ərus (düyün gecəsi)” deməmişdi. O, qeyd edirdi ki, bu dünyadan baxdıqda sizə ölüm kimi görünən bu məqam, Haqq dünyasından baxdıqda doğuş kimi görünəcəkdir.

Elbəyi Cəlaloğlu

06 avqust 2019-cu il


Etiket:
Xəbərlər

39 il əvvəl Parisdə Türkiyə konsulluğunu zəbt edən terrorçu – Sislyan 1988-də İrəvanda baş nazirlər kimi qarşılanıb.  

11.08.2020

Erməni deşifrəsi: Paşinyanın üzünə vurulan tarix silləsi

09.08.2020

Şərqli kənizin oğlu: Da Vinçinin Azərbaycan kökləri
 

08.08.2020

Ərzurumlu erməni qatil – o, Los-Ancelesdə türk diplomatları aldadıb görüşə çağırıb və... güllələyib.  

07.08.2020

102 ilin xatirəsi: Sanki Nuru Paşa qayıdır...

06.08.2020

Nasistlərə yardım edən Soros: "Mənəviyyatsız insanam" - ETİRAFLAR

04.08.2020

Vətənpərvər alim, Fəal ictimaiyyətçi

03.08.2020

Qərbi Azərbaycan İrəvan Respublikasının DÖVLƏT GERBİ qəbul olundu

03.08.2020

Azərbaycan dilinin orijinal qrammatikası 400 il sonra

03.08.2020

1 Avqust - Azərbaycan Əlifbası Günüdür
 

01.08.2020

Qurban bayramının yaranma tarixi və İslamda yayılmasının sosial aspektləri

31.07.2020

Atasını ermənilər öldürdü, qardaşı repressiya olundu, oğlu onu illərlə aldatdı - Gülməkdən ölən böyük aktyorumuz

30.07.2020

QHT həssas qrupları diqqətdən kənarda qoymadı.  

30.07.2020

Hamburqlu bar qızı necə Qdanskda türmə cəlladı oldu... - 22 yaşlı Jenni Barkman minlərlə əsiri məhv edib

29.07.2020

Abbasqulu bəy Şadlinski: Andranikə və Qareqin Njdeyə dəfələrlə qan udduran qəhrəman

28.07.2020

Jukovun sədaqətli sürücüsü – Buçindən marşal əleyhinə ifadə almaq istəyiblər, verməyib, 5 il həbs cəzası alıb.

25.07.2020

Bu gün Ağdam rayonunun işğalından 27 il ötür.

23.07.2020

Milli Mətbuat - 145 il

22.07.2020

BİZ ERMƏNİLƏRƏ NƏ VAXT QALİB GƏLƏCƏYİK?

20.07.2020

Onların hədəfi yalnız Qarabağ deyil...” – “Food City”dən erməniləri qovan İlham Rəhimov

18.07.2020

Fransız tarixçi: Bu, Paşinyan hökumətinə inamsızlığı dünyaya sübut etdi

17.07.2020

Şəhid İsmayılovla vida mərasimi keçirilir - Fotolar

16.07.2020

Ermənilərin “Qarabağ” imtinası: “Arsax” nə deməkdir?

15.07.2020

Şəhidlərimizin qisası alındı - TƏFƏRRÜATLAR

15.07.2020

Elmi Araşdırmalar İctimai Birliyi

15.07.2020

Şəhid polkovnik-leytenant Raquf Orucovun həyat yoldaşı Sevinc Orucovanın bu gün şəhid olmuş general-mayor Polad Həşimova məktubu 

14.07.2020

Yolu Bakıdan keçən marşal – Stalinin dostu, SSRİ-nin ən uğursuz hərbçisi və ən şanslı naziri.

14.07.2020

ŞƏKİ ÜSYANI İşğalçı rusiya ordusuna bitməyən nifrətin dastanı.

11.07.2020

Prezident İlham Əliyevin çağırışına uyğun olaraq YAP tərəfindən “Qərbi Azərbaycanda soyqırımına məruz qalmış toponimlərimiz” kitabı nəşr olunub.

09.07.2020

İKİ DİLLİLİK (BİLİNGUALİSM)

08.07.2020

Alman qəzeti İrəvan xanlığından nə yazıb?

08.07.2020

Nazim Hikmətin yeni şeirləri tapıldı -FOTOLAR

06.07.2020

Hitleri qəzəbləndirən, fransız və rus idmançıları peşman edən “Borçalı şiri”

04.07.2020

Semaşko”nun həkimi Hicran Mustafayeva: “Mən cəhənnəmi yerdə gördüm”

04.07.2020

Nazir mənzilindən sürgün düşərgəsinin barakına – Gözəl yazıçı xanım 18 il boyunca iztirablar çəkib.

03.07.2020

Cek Londonun pandemiya ilə bağlı öncəgörməsi
 

02.07.2020

"SÖZÜN XAQANI” HAQQINDA SÖZ  

30.06.2020

Həsən bəy Zərdabinin ailəsi haqqında bilmədiyiniz – Faktlar

28.06.2020

Ermənistanda yetişdirilən “Azərbaycan Türkləri”

28.06.2020

26 iyun Azərbaycanın Milli Ordu Günüdür

26.06.2020

Ağcabədinin Salmanbəyli kəndi Şaumyanın silahdaşının adını daşıyır - ARAŞDIRMA

25.06.2020

Anadoluda erməni etnosu necə ortaya çıxdı?-Şahlar Hacıyev

24.06.2020

Kremlin məmurlarının ölümündə Andropov müəmması-SSRİ tarixinin sirli hadisələri...

23.06.2020

Ermənilər Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin ən uğurlu diplomatı haqda ARXİVLƏRİ AÇDILAR

22.06.2020

Buhenvald düşərgəsində əsirlərə cəhənnəm əzabı yaşadan ər-arvad – biri həşərilik edib, o biri sifilis tutub.

21.06.2020

Nuh yurdu Naxçıvanı erməni hücumlarından qoruyan xilaskar

20.06.2020

Mübariz İbrahimov Azərbaycan əsgərinin qəhrəmanlıq rəmzidir

18.06.2020

Xalqın ən birinci günahı kitab oxumamaqdır.

18.06.2020

Kompleks yanaşma olmazsa, virus pik həddə çatacaq..." - ATU-nun dosenti ilə MÜSAHİBƏ

17.06.2020

15 İyun - Milli Qurtuluş Günü Azərbaycan dövlətçiliyinin xilas günüdür

15.06.2020
Bütün xəbərlər