DAŞKƏNDLİ AŞIQ NƏCƏF HANSI İLDƏ DOĞULUB?

Aşıq Ələsgərin ən sevimli şəyirdlərindən olan, 1919-cu ildə belinə qaynar samovar bağlanaraq şəhid edilən başıbəlalı Daşkəndli Aşıq Nəcəfin doğum tarixi müxtəlif mənbələrdə fərqli göstərilir. Aşıq Nəcəf haqqında yazılanlara diqqət etsək görərik ki, daha çox 1876-cı il (Tərlan Göyçəli, Araz Yaquboğlu, Musa Nəbioğlu, Sərraf Şiruyə), 1866-cı il (Ziyəddin Məhərrəmov, Azad Ozan Kərimli) və 1860-cı il (Qara Namazov, Musa Nəbioğlu) tarixində doğulduğu göstərilir. Hətta professor Azad Nəbiyev Aşıq Nəcəfin 1881-ci ildə anadan olduğunu da qeyd etmişdir. Lakin bu tarixlərdən həqiqətə daha yaxın olanı filologiya elmləri doktoru Ziyəddin Məhərrəmovun yazdığı və ona istinadən Azad Ozan Kərimlinin gəldiyi qənaətdir. Daha dəqiqini isə elə bu yazıda Rusiya imperiyası dövründə tərtib olunmuş və tədqiqatçı-alim Nazir Əhmədlinin elmi dövriyyəyə daxil etdiyi kameral təsvirlər əsasında dəqiqləşdirmək fikrindəyik. Çünki hələlik əlimizdə olan ən dəqiq tarixi sənəd kameral siyahılardır.

Göyçə mahalında altı dəfə – 1831, 1842, 1852, 1859, 1873 və 1886-cı ildə kameral siyahılar tərtib olunmuşdur. Bu kameral təsvirlər yuxarıda dediyimiz doğum tarixlərinin dəqiqləşdirilməsi, eləcə də nəsil şəcərələrinin araşdırılmasında çox əhəmiyyətlidir.

Aşıq Nəcəfin ata adının Allahverdi, nəsillərinin isə Kalvalılar (Kərbəlayı Əlilər) olduğunu dəqiq bilirik. Uzun illərdi tərəfimizdən Daşkənddə yaşayan nəsillərin şəcərələri araşdırılır, zamanla müxtəlif kitablarda nəşr edilir. Məhz elə Daşkəndin nəsil şəcərələrini Nazir Əhmədlinin 2021-ci ildə çap etdirdiyi “İrəvan əyalətinin kameral təsviri” (IV cild. Göyçə və Dərəçiçək mahalları) kitabı ilə dəqiqləşdirərkən Aşıq Nəcəfin 1867-ci ildə anadan olduğunu müəyyən etdik. Həmin kitabda 1873-cü ilə aid Daşkəndin kameral siyahısında yazılır:

49.47.Allahverdi Kərbəlayı Əli oğlu 54 y; oğlanları: Kəlbəli 10 y; Nəcəf 6 y (3/2).

Buradan Aşıq Nəcəfin atası Allahverdinin 1819-cu ildə, qardaşı Kəlbəlinin 1863-cü ildə, özünün isə 1867-ci ildə anadan olduğu görünür. Ailədə 3 kişi, 2 qadın var. Qadınlardan biri Aşıq Nəcəfin anası, digəri isə çox güman ki, bacısıdır. Şair Sərraf Şiruyənin yazdığı “Aşıq Nəcəf və Gülüstan” dastanından bizə Aşıq Nəcəfin Səyalı adlı bacısı olduğu məlumdur. Bu da gümanımızı daha da dəqiqləşdirir. Həmçinin, Allahverdi atası Kərbəlayı Əlinin adını oğluna qoyduğundan onu da deyə bilərik ki, 10 ildən çoxdur ki, Kərbəlayı Əli vəfat etmişdir. Adətən baba vəfat etdikdən sonra nəvəyə onun adı verilir deyə, bu qənaətə gəlmək olur. Siyahıda sıra nömrəsinin yanında yazılan “47” rəqəmi onu göstərir ki, bundan öncəki siyahıyaalınmada ailə 47-ci sırada qeyd edilmişdir. Ona görə də Nazir Əhmədlinin adı çəkilən kitabında 1859-cu ilə aid Daşkəndin kameral siyahısına da baxmağı lazım bilirik:
47.Allahverdi Kəlbəli oğlu 40 y (1/2).

Bu siyahıdan da görürük ki, Aşıq Nəcəfin atası Allahverdi 1819-cu ildə anadan olub. Ailədə bir kişi, iki qadın var. Deməli buradan o da məlum olur ki, yuxarıda dediyimiz Aşıq Nəcəfin bacısı Səyalı ailənin böyük övladıdır. Bu ailə 1859-cu ildə gənc olub və bir neçə ildir ki əsas ailədən ayrılaraq sərbəst yaşayır. Bu fikrə gəlməyimizə səbəb isə siyahıda ailə nömrəsinin tək yazılmasıdır. Çünki bu o deməkdir ki, ailə bundan öncəki, yəni 1852-ci il siyahıyaalınmasında ayrıca ailə kimi yox, əsas ailənin tərkibində qeydiyyata alınıb.
Bu məqalədə Aşıq Nəcəfin sənət şəcərəsi haqqında da danışmaq istərdik. Daşkəndli Aşıq Nəcəf ustadı Dədə Ələsgərin ən sevimli şəyirdlərindən olmuş, özünün qeyri-adi səsi, avazı və şəxsiyyəti ilə saz-söz sevənlərin ürəyində əbədiyaşarlıq qazanmışdır. Ələsgərşünas alim İslam Ələsgərin Aşıq Talıb və Zodlu Ağayarla müsahibəsindən kiçik bir hissəyə diqqət etsək dediklərimiz çox aydın görsənər:
“İ.Ələsgər: Aşıq Ələsgər şəyirdlərindən ən çox hansını sevirdi? Xasiyyəti, oxumağı...
Aşıq Ağayar: Nəcəfi.
Aşıq Talıb: Daşkənddi Aşıq Nəcəfi, bir də qardaşı oğlu Qurbanı.
Aşıq Ağayar: Qurban ayrı cür oğuluydu.
İ.Ələsgər: Nəcəfi nəyə görə xoşlayırdı?
Aşıq Ağayar: Adamlığına görə. Nəcəf kişiydi...
İ.Ələsgər: Onun oxumağı necə idi?
Aşıq Ağayar: Oxumağı heç başa gəlməzdi.
Aşıq Talıb: Əsəd onnan oxuya bilmirdi.
İ.Ələsgər: Aşıq Nəcəf həm də muğamatı yaxşı oxuyurdu?
Aşıq Talıb: Yaman “şikasta” deyən idi.
Aşıq Ağayar: Bəli, yaxşı oxuyurdu. Onun “şikasta”sını heç kim oxuyammazdı, ey.
İ.Ələsgər: Deməli, babamın şəyirdlərinin hamısı yaxşı oxuyan olub, amma Nəcəfin yerini heç biri tuta bilməzmiş.
Aşıq Ağayar: Yox, yox.
Aşıq Talıb: Nəcəfin insanlığı da ayrıydı, ey.
İ.Ələsgər: Nə təhəri?
Aşıq Talıb: Oturanda ağaydı, ayağa duranda aşığıydı...”

Müsahibədən də göründüyü kimi Aşıq Nəcəf əvəzsiz bir sənətkar olmuş, Göyçə aşıq mühitində əsrarəngiz ifaları ilə dərin iz sala bilmişdir.
Sənətşünaslıq namizədi Azad Ozan Kərimli “Musiqi dünyası” jurnalında nəşr etdirdiyi “Göyçə aşıq məktəbi” adlı məqaləsində Aşıq Ələsgərin sənət şəcərəsi haqqında məlumat verərkən onun şəyirdi Daşkəndli Aşıq Nəcəfin də şəyirdi Əlimərdanlı Aşıq Zülfüqar (Sarı Zülfüqar) olduğunu göstərir. Həmçinin, tədqiqatçı şair Abbas Vəfadağlının “Ulu Göyçəm” adlı kitabındakı “Bozalqanlı Aşıq Hüseynlə Göyçəli Aşıq Mehdinin deyişməsi” əhvalatından o da məlum olur ki, Cilli Aşıq Mehdinin də ustadı Daşkəndli Aşıq Nəcəf olmuşdur. Yekun olaraq deyə bilərik ki, Daşkəndli Aşıq Nəcəf Əlimərdanlı Aşıq Zülfüqarın və Cilli Aşıq Mehdinin ustadı olmuşdur.
1867-ci ildə anadan olan Daşkəndli Aşıq Nəcəfin qarşıdan gələn 2027-ci ildə anadan olmasının 160 illik yubiley ili olacaq. İnanıram ki, Göyçənin və aşıqların ilk şəhidi hesab edilən Aşıq Nəcəfin yubileyi dövlət səviyyəsində qeyd olunacaq və adı əbədiləşdiriləcək.

Araz Yaquboğlu
tədqiqatçı-jurnalist,
Azərbaycan Jurnalistlər Birliyinin və
Azərbaycan Aşıqlar Birliyinin üzvü

Mənbə: “Ozan dünyası” jurnalı, № 1(39), 2026, səh.39–41