Çarli Çaplini niyə ABŞ-dan qovmuşdular və onu niyə kommunist casusu adlandırırdılar

16:42 / 24.09.2019

Lal kinonun atası olan Çarli Çaplin ən yaxşı filmlərini Amerikada çəkib. Amma bununla belə, o, heç zaman amerikan vətəndaşlığı almamışdı və bu ölkədə 40 il yaşadıqdan sonra, faktiki olaraq Ştatlardan qovulmuşdu. Nə qədər qəribə olsa da, buna səbəb onun kommunist ideyalarına simpatiyası və siyasi satirası idi. Öz filmlərində o, eyni anda həm Hitleri, həm Stalini, həm də ABŞ hökumətini qəzəbləndirməyə nail olmuşdu. Cəsur baxışlarına görə dahi komik əsl təqibə məruz qalmışdı.

Çarli Çaplin Amerikaya cəmi 20 yaşlı gənc olarkən gəldi. Karno truppasının tərkibində 1910-dan 1912-ci ilə qədər ABŞ-a çıxdığı qastrol səfərləri onun həyatını tamamilə dəyişdi. Yeni başlayan aktyor bu ölkədə öz gələcəyini gördü və Londonda qısa müddətlik ləngimədən sonra, həmişəlik Ştatlarda qalmaq qərarına gəldi. Onun kinematoqrafiya təcrübəsi məhz Amerikada başladı. Əksərən olduğu kimi başlanğıcda yeni cığırdakı ilk addımlar gənc komik üçün heç də uğurlu olmadı. İlk çəkilişlərdən sonra yeni simaya yatırım edən kinoprodüsser Mak Sennet ümumiyyətlə, bunun yanlış olduğu qənaətinə gəldi. Gələcək ulduzun kinostudiyadan qovulmaması sadəcə möcüzə nəticəsində mümkün olmuşdu. Sonrasa hər şey həqiqətən də yaxşı getdi. Gənc adamı dodaq uçuqladan uğur gözləyirdi - əvvəlcə başqalarının filmlərində, sonrasa öz filmlərində. Həmin dövrdə kinematoqrafiyada aktyorların azadlıqları çox idi və Çarli Çaplin müntəzəm olaraq tamaşaçılar üçün ürəyinin istədiyini etmək haqqına sahib oldu. Öz filmlərində o, həm ssenarist, həm rejissor, həm də aktyor idi, kinoları üçün musiqi belə yazırdı.

Ancaq nə qədər təəccüblü olsa da, ölkəmiqyaslı populyarlıq qazanmasına baxmayaraq, Çarli Çaplinin Amerikada daimi yaşayış yeri yox idi. O, kirayə evlərdə, mehmanxanalarda və klublarda yaşayırdı. Yalnız 1922-ci ildə tanınmış aktyor özünə Baverli-Hillsdə ev tikdi. Düzdür, burada o, özünə heç nəyi qadağan etmirdi – onun evdə 40 otağından başqa, kinozalı və orqanı vardı. Çarli Çaplin bunu özünə icazə verə bilərdi, axı hələ 1917-ci ildə “First National” şirkəti ilə 1 milyon dollarlıq müqavilə imzalamaqla, o, həmin dövrdə tarixin ən bahalı aktyoru olmuşdu. Qarşıda onu 20 illik məhsuldar iş həyatı, uğur və pərəstişkar heyranlığı gözləyirdi.

Ancaq dövr də dəyişirdi

Dünyaya yaxınlaşmaqda olan İkinci Dünya Müharibəsi fəlakəti Amerikaya da toxunurdu. 1938-ci ildə Çarli Çaplin “Böyük Diktator” filminin ssenarisi üzərində işləməyə başladı. Filmin ideyasının ortaya çıxmasında Çarlinin tanıdığımız və sevdiyimiz səhnə obrazı olan Avara ilə Hitlerin zahiri oxşarlığı rol oynamışdı. Maraqlıdır ki, dahi komikin və böyük diktatorun talelərində də təsadüflərin ardıcıllığı vardı: hər ikisi 1889-cu ilin aprelində doğulmuş (Çaplin Hitlerdən cəmi 4 gün böyük idi) və hər ikisi yoxsulluq içində böyüdükdən sonra öz “imperiyalarını” qurmuşdular.

“Böyük Diktator”un çəkilişləri İkinci Dünya Müharibəsinin başlanmasından bir həftə sonra start götürdü, filmin tamamlama işləri zamanı isə nasistlər artıq Fransanı işğal etmişdilər. Bu film Çarli Çaplin üçün bir çox mənalarda düyün nöqtəsi oldu – Çaplinin ilk səsli filmiydi (lal kino dövrü bir neçə on il əvvəl bitsə də, dahi komik sonacan müqavimət göstərirdi), Avara obrazından istifadə edilən son lent idi və təkcə senzorlarda deyil, tamaşaçıların aqressiv əhval-ruhiyəli hissələrində də tənqid və etiraz dalğası yaradan ilk komediya filmi idi. Bir çoxları elə güman edirdi ki, film ümumiyyətlə, prokata çıxmayacaq, çünki bu, ABŞ və Almaniya arasındakı neytral münasibətləri korlaya bilərdi. Ancaq situasiya tez dəyişdi və film prokata çıxarılanda, artıq “yuxarıdan” təzyiq dayanmşdı, amma bu dəfə tamaşaçılardan təhdid məktubları yağmağa başladı. Cəmiyyət parçalanmışdı və film kəskin, qızğın mübahisələrin hədəfinə çevrilmişdi. Keçmiş pərəstişkarların faşistmeyilli hissəsi premyera zamanı kinozallara qaz bombaları atmağa və ekranı güllələməyə and içirdi. Çaplin hətta həmkarların liderləriylə kinoteatrların mühafizəsi üçün liman işçilərinin gətirilməsi üçün razılığa gəlmişdi.

Xoşbəxtlikdən premyerada qanqaraçılıq baş vermədi. “Böyük Diktator” 1940-cı ilin payızında prokata çıxdı və tamaşaçılar tərəfindən müsbət rəylər aldı. Hitlerin satirası sensasiya idi. Maraqlıdır, marşal K. A. Mereskov xatirələrində yazır ki, İkinci Dünya Müharibəsi zamanı filmin SSRİ-də göstərilməsi təklif edilsə də, Stalinin bu, heç xoşuna gəlməmişdi. Hitlerin filmə baxdığına dair də şahidlər var. Çaplin bunu eşidəndə, belə demişdi: “Onun film haqqında nə düşündüyünü bilmək üçün hər şeyimi verərdim”.

Bununla belə, bu film dahi komikə qarşı amerikan daxili təhlükəsizlik maşınının işə düşməsinə səbəb oldu. “Daily News” yazırdı ki, “Çaplin tamaşaçıları “kommunist” barmağıyla dürtmələyir”, bu cür ittihamlar isə “azad ölkədə” həmin illərdə ciddi nəticələrə gətirib çıxara bilərdi. FTB hələ 30-cu illərdən Çaplinin kapitalist cəmiyyətinin qabarlarına basdığı “Yeni dövrlər” filmindən bəri, onun fəaliyyəti ilə maraqlanırdı, indi isə onunla anti-amerikan fəaliyyətini araşdıran təhqiqat komissiyası məşğul olurdu. Amma Çaplin bir dahi necə edərsə, heç bir şeyə məhəl qoymur və öz baxışlarından geri durmurdu – 1942-ci ildə o, ikinci cəbhənin açılmasını hərarətlə dəstəklədi, bu isə növbəti tənqid dalğasına səbəb oldu.

Onun amerikan cəmiyyətinin dəstəkləmədiyi və başa düşmədiyi ilk filmi “Mesye Verdu” oldu. Kommunist propoqandası ittihamlarına indi qisaskar əxlaqçı hücumlar da əlavə olunmuşdu. Qəzetlərdə Çaplinin nigahsız münasibətlərindən danışılırdı. Qəfildən çoxarvadlı birinə və qatilə çevrilən sakit meşşandan bəhs edən və əvvəlkilərə heç bənzəməyən bu film böyük etirazlara səbəb oldu. Film senzuradan çətinliklə keçdi, ancaq prokatda Çaplindən məhz kinoteatrlar üz döndərdi. Qəzetlərdə “Çaplin – qırmızıların casusudur!”, “Gəlmə, rədd ol bizim ölkəmizdən!”, “Çaplin bizdə lap çox qonaq qaldı!”, “Çaplin naşükürdür! Kommunistlərin buyruqquludur!”, “Çaplini Rusiyaya göndərin!” plakatları tutmuş “Katolik legionu”nun piketlərindən şəkillər dərc olunurdu.

1952-ci ildə aktyor Londonda keçiriləcək “Limelight” filminin dünya premyerası üçün Amerikanı müvəqqəti tərk edir. Geriyə isə onu sadəcə buraxmırlar. Çaplinə xəbər verilir ki, o, viza əldə etməkçün siyasi vəziyyətlə bağlı mühakimələrdən tutmuş, əxlaqi pozğunluğa qədər ittihamlara cavab verməkdən ötrü immiqrasiya departamenti komissiyasının suallarına cavab verməlidir. Bundan sonra aktyor İsveçrənin Veve şəhərində məskunlaşır. O, memuarlar yazır, filmləri üçün musiqi bəstələyir və ictimaiyyətin soyuq qarşılayacağı daha bir neçə film çəkir – onun ulduz saatı artıq arxada qalmışdı, buna baxmayaraq yaradıcılığına görə mükafatları ölənə qədər almağa davam edir: 1954-cü ildə Beynəlxalq Sülh mükafatını, Erazm mükafatını, 1972-ci ildə fəxri “Oskar” mükafatını (onu əldə eləmək üçün Çaplinə müvəqqəti də olsa, ABŞ vizası verilir) alır və nəhayət isə 1975-ci ildə ona Kraliça Yelizaveta II tərəfindən cəngavərlik ordeni bağışlanılır.

Demək lazımdır ki, dahi komik amerikan özünüdərki ilə mübarizədəki yeganə qurban deyildi. Sonralar “yeni cadugərlik ovu” adlandırılacaq Makkartizm hərəkatı 50-ci illərdə ABŞ-da bir çox vətəndaşları hədəf almışdı. Məsələn, Çarli Çaplin həmin illərdə anti-amerikan fəaliyyətə görə, Vaşinqtona çağırılmış 19 Hollivud aktyoru və rejissorundan biri idi. Yeri gəlmişkən, onlardan bəziləri hətta sonralar yatmalı olmuşdular.

“Həyat çox yaxşı və gözəl ola bilərdi, amma biz yolumuzdan çıxdıq. Tamahkarlıq insanların ürəyini zəhərlədi, nifrət dünyanı parçaladı, bizi nigarançılığa və qan axıtmağa düçar etdi. Biz sürətimizi artırdıq, amma özümüzü zülmətə məhkum etdik. Bolluq yaradan maşınlar bizi yoxsul etdi. Biliklərimiz bizi siniklərə çevirdi, mühakimələrimiz bizi soyuq və amansız etdi. Biz lap çox düşünür və lap az hiss edirik. Biz insanlığa möhtac olduğumuz qədər texnologiyaya möhtac deyilik. Xeyirxahlığa və zərifliyə möhtac olduğumuz qədər ağla möhtac deyilik. Bu keyfiyyətlər olmadan həyat amansız olacaq və mənasını itirəcək”. (Çarli Çaplinin “Böyük Diktator” filmində final çıxışı.)(bilge.az)


Etiket:
Xəbərlər

Elmlər Akademiyası akademik nəşrlər buraxır, orda Səfər Alışarlının adı yoxdur. Bu elə döyülməkdir - Səfər Alışarlı

14.12.2019

Ana, evdar qadın, jurnalist və siyasətçi – “Dəmir Ledinin” həyatı

13.12.2019

Mən zəmanənin Hüseyniyəm – Nəiminin ağrı-acı dolu vəsiyyətnaməsi – İlk dəfə

12.12.2019

"Tarix heç nəyi silmir" - Heydər Əliyevin müdrik kəlamları

12.12.2019

ORDA BİR KƏND VAR, UZAQDA...  ...Getməsək də, görməsək də,  O kənd - bizim kəndimizdir... O kənd - Böyük Qaraqoyunludur...

11.12.2019

Qarabağın tarixi ərazisi və sərhədləri

10.12.2019

Türk Qızılbaş əmirliyinin inzibati idarə sistemində yeri

09.12.2019

Azərbaycan Cumhuriyyəti uğrunda canını fəda etmiş şahzadə - Feyzulla Mirzə Qacar

07.12.2019

Nərimanlı kökənli idmançı respublika çempionatında qalib oldu

07.12.2019

Dünya Gənc Türk Yazarlar Birliyinin həyata keçirdiyi "NƏSİMİ-650" adlı layihə çərçivəsində növbəti tədbir Şamaxıda keçirildi.

07.12.2019

Eşq bir sirdir...

06.12.2019

Vəzir Orucovun atası İsgəndər Həmidovu silləynən vurdu... - Asim Qasımov 

04.12.2019

Xəzərin “udduğu” neftçilər - Dəhşətli hadisədən 4 il keçdi

04.12.2019

Kişilik simvolu və Cahandar ağa

04.12.2019

Almaniya ordusunun qorxusu – Hitler türkiyəli generallarla niyə görüşmüşdü... (FOTOLAR)

03.12.2019

Ermənilərin köçürülməsinə qarşı Naxçıvanda Keçili üsyanı

02.12.2019

Rus çarları ermənilərə niyə nifrət edirdilər? 

30.11.2019

MƏRHƏMƏTƏ ATILAN GÜLLƏ

29.11.2019

Yaratdığı təriqətlə 900 insanın bir gündə intihar etməsinə səbəb olan Cim Cons – Qatil, yoxsa kahin? - FOTO

28.11.2019

Dərbənddə doğuldu, Bakıda dəfn edildi – teleqüllənin təşəbbüskarı olan general Rəsulbəyovun həyat yolu

27.11.2019

“XƏZİNƏ” Milli Mükafatı sahiblərinə təqdim edilib – FOTOLAR

27.11.2019

Dünya Gənc Türk Yazarlar Birliyi şeir müsabiqəsi keçirib

27.11.2019

SSRİ-nin birinci xanımı olan bakılı qızın intiharı – General Qusevin işvəkar arvadının baiskarlığı

26.11.2019

"Erməni soyqırımı" yoxdur deyən fransız yazar: "Bir azərbaycanlı ilə görüşdüm, hönkür-hönkür ağlayırdı" - FOTOLAR,VİDEO

26.11.2019

Unutqanlıq, yaxud tarixi unutqanlığın ibrət dərsi - BİRİNCİ YAZI

25.11.2019

Azərbaycanlı jurnalist Şuşadan yazdı...

25.11.2019

Qorki və Stalin münasibətləri haqqında çoxlarının bilmədiyi faktlar

24.11.2019

 NƏRİMANLI KƏNDİNİN ŞƏHİD KÜNBƏZİ

22.11.2019

Cəsədi döyüş meydanında qalan 19 yaşlı şəhid - Milli Qəhrəman Mehman Sayadov

22.11.2019

Rəsulzadə Türkiyədən niyə getdi?

21.11.2019

Qarakənd faciəsinin gizli məqamları: Əslində nə baş vermişdi? - Şahidlər danışır

20.11.2019

ABŞ-ı 1 trilyon ziyana salan azərbaycanlı general - 25 İLLİK SİRR

20.11.2019

Bu gün həyatdan nakam getmiş şair Zərdüşt Şəfinin doğum günüdür

19.11.2019

Sufilik və Hürufilik

19.11.2019

Tarixçi Həcər haqqında iddiaları alt-üst etdi: “Onun erməniyə ərə getməsi...”

18.11.2019

ELNUR İRƏVANLI- şeirlər

17.11.2019

Milli Dirçəliş Günü

17.11.2019

Atam getmişdi ki, Səməd Vurğunu Göyçəyə - Aşıq Ələsgərin qəbrini ziyarət etməyə gətirsin - Əhliman Əmiraslanov

16.11.2019

Himnimiz necə tapıldı?

15.11.2019

Mustafa Kamal Atatürk Britaniya kəşfiyyatının hesabatlarında: onun haqqında nə deyilirdi?

14.11.2019

Türkiyənin hərb tarixinə adını yazdırmış generalımız - Hüseyn xan Turqut

12.11.2019

Albanların xiristanlığı qəbul etməsi

07.11.2019

Yarımçıq qalmış sevgi və ya sovetlərin üç körpə qıza etdikləri sitəm...

07.11.2019

Ailəsindən küsən, tənha yaşayıb tənha ölən Xalq artisti

06.11.2019

Şah İsmayıl əslində necə öldü? – Şok versiyalar

06.11.2019

Klounların təzim etdiyi, xristianlığı qəbul edən qeyri-adi titullu aktyorumuz...

05.11.2019

"Rəsulzadənin tapançası məni xilas etdi..." - Türk zabitin xatirələri - FOTOLAR

04.11.2019

Xruşşov dövrünün Qarabağ şəhidi - FOTOLAR

04.11.2019

Dronqo kimdir?

01.11.2019

O, Xalq yazıçısı adından çox nökər olmağına sevinmişdi – Maraqlı faktlar

01.11.2019
Bütün xəbərlər