XIX əsrin əvvəllərində Qarabağ və Gəncə xanlıqlarının inzibati vahidləri və əhalisi

18:30 / 11.04.2019
Baxılıb: 838

Şimali Azərbaycan ərazisində yaranmış xanlıqlar arasında Qarabağ və Gəncə xanlıqları özünəməxsus yer tuturdu. Bu xanlıqlar uzun müddət Səfəvi imperatorluğunun mühüm inzibati-ərazi vahidlərindən biri olan Qarabağ (və ya Gəncə) bəylərbəyiliyi ərazisində meydana çıxmışdı.

Xanlıqlar dövrü Azərbaycan tarixinin son dərəcə maraqlı və mühüm mərhələlərindən biridir. Azərbaycan xanlıqlarının tarixinin müxtəlif aspektləri tədqiqatçıların araşdırma obyektinə çevrilsə də, xanlıqlarda demoqrafik proseslərin öyrənilməsi Azərbaycan tarixşünaslığında yeni istiqamətlərdən biridir. Əhalinin demoqrafiyası çoxşaxəli, geniş spektrli problemləri əhalinin say dinamikası, etnik və dini tərkibi, yerləşməsi, miqrasiyası, emiqrasiyası və s. əhatə edir. Bütün bu problemlərin Qarabağ və Gəncə xanlıqlarında hərtərəfli araşdırılması, Azərbaycanın xanlıqlar dövrü tarixinin bir çox qaranlıq səhifələrinin işıqlandırılması baxımından da böyük əhəmiyyətə malikdir.

XIX əsrin başlanğıcında I Aleksandr hakimiyyət başına gəldikdən sonra Rusiyanın Cənubi Qafqaz siyasətində köklü dəyişiklik yarandı. Rusiya imperiyası Azərbaycan xanlıqlarına qarşı açıq işğal yoluna qədəm qoydu. 1803-cü ildə P.D.Sisianovun başçılığı ilə Qafqaz xalqlarına qarşı ən qaba hərbi-sümürgəc siyasəti yeridilməsinə başlandı.

I Rusiya-İran müharibəsinin bütün döyüşlərinin Azərbaycan ərazisində getməsi xanlıqların əhalisinin say dinamikası və digər demoqrafik proseslərdə dərin iz buraxdı. Müharibəyə başlamasından az sonra Rusiya Azərbaycan xanlıqlarına, o cümlədən Qarabağ xanlığına təzyiqi gücləndirdi. Yaranmış hərbi-siyasi vəziyyətdən yeganə çıxış yolu kimi, İbrahimxəlil xan 1805-ci il mayın 14-də Kürəkçay sülh müqaviləsini imzalayaraq Rusiya himayəsini qəbul etməyə məcbur oldu. Traktatın bağlanması ilə Qarabağ xanlığının bütövlüyünün saxlanmasına imperator zəmanəti verilirdi. Beləliklə, Qarabağ xanlığı öz müstəqilliyindən məhrum oldu və Şuşada rus qoşunları yerləşdirildi. Qarabağ əhalisinin «qorumağa» gələn rus qoşunu 1806-cı ildə mayor Lisaneviçin başçılığı altında İbrahimxəlil xanı bir neçə nəfər əhl-əyalı və yaxın adamı ilə (17 nəfər) qətlə yetirdi.

Azərbaycanın şimal xanlıqlarının ərazilərinin işğalından sonra, 1813-cü ildə müsəlman əyalətlərini idarə etmək üçün iqamətgahı Qarabağın mərkəzi Şuşada yerləşməklə xüsusi orqan - «Müsəlman əyalətləri hakimi» təsis edildi. Bu orqanın yaradılması Azərbaycan xanlıq­larının, xüsusilə də Qarabağ xanlığının tamamilə ləğvi istiqamətində atılan mühüm addım idi. Maraqlıdır ki, «Müsəlman əyalətləri hakimi» vəzifəsinə qatı xristian təəsübkeşi olan knyaz Mədətov təyin edildi. Yermolovun «sağ əli» olan Mədətov Qarabağda «ən birinci mülkədara» çevrilmişdi.

Məlumdur ki, Azərbaycan xanlıqları inzibati baxımdan mahallara, mahallar isə şəhər və kəndlərə bölünürdü. Qarabağ xanlığının ləğv edilməsindən bir il sonra - 1823-cü ildə çar məmurları Mogilevski və Yermolovun keçirdiyi kameral təsvir materiallarında Qarabağ əyalətində 21 mahal-Sisiyan, Dəmirçihəsənli, Küpara, Bərgüşad, Vahabyurd, Kəbirli, Tativ, Cavanşir, Talış, Xaçın, Kolanı, Çələbiyurd, Xırdapara Dizax, Püsiyan, Dizaq Cavanşiri, Otuziki, İyirmidörd, Qaraçorlu, Vərəndə, Dizax və Acanan-türk - qeydə alınmışdır.

1727-ci və 1823-cü il sənədləri göstərir ki, Qarabağın inzibati-ərazi vahidləri zaman keçdikcə bəzi dəyişikliklərə məruz qalmışdı. 1823-cü il kameral təsvirinə əsasən, Qarabağ xanlığı ərazisində yalnız Şuşa şəhərinin olması gö­stərilir. Görünür, 1727-ci il sənədlərində qeydə alınmış Bərdə şəhəri artıq şəhər yaşayış məskəni kimi öz əhəmiyyətini itirmişdi. 1823-cü il kameral təsvir materialla­rını araşdırarkən çar məmurlarının hesablamalarda yol verdikləri bəzi səhvləri nəzərə alsaq, 1823-cü il kameral təsvirinin yekun cədvəlinə əsasən, Qarabağ əyalətində 18563 ailənin yaşadığı məlum olur. Bu rəqəmin üzərinə sonradan qeydə alınmış cəbrayıllıların 139 ailəsini də əlavə etsək 18.702 ailə alınır. 1823-cü il kameral təsvir materiallarının araşdırılmasından sonra Qarabağ əyalətində faktiki olaraq 18.769 ailənin yaşadığı məlum olur.

Lakin ən mükəmməl sayımlar və kameral təsvirlər belə, Qarabağ xanlığının əhalisinin dəqiq sayını müəyyən etməyə imkan vermir. Bu faktı sayımları keçirən çar məmurları özləri də etiraf edirdilər. Mogilyovski və Yermolov 1823-cü 2 may il tarixli, 22 saylı raportlarında yazırdılar: «Nə qədər çalışsaq da Qarabağın əhalisinin dəqiq sayını müəyyən etmək mümkün deyildir... Bir mahala məxsus olan əhali tamamilə başqa mahallara səpələnmişdir» Göründüyü kimi, Qarabağ əhalisinin real sayı göstərilən rəqəmlərdən daha çox olmuşdur.

Araşdırmalar nəticəsində «Gəncə-Qarabağ əyalətinin müfəssəl dəftəri»ndə Gəncə xanlığının sərhədləri çərçivəsinə düşən təxmini ərazilərdə 1727-ci ildə 12 mahal: Gəncəbasan, Sunqurabad, Böyük Kürəkbasan, Kiçik Kürəkbasan, Kürəkbasan, Danqı, Qaraqaya, Türkənlər, Yuxarı Zəyəm, Aşağı Zəyəm, Şəmkürbasan, Xılxına mahalları qeydə alınmışdır.

Qeyd etmək lazımdır ki, göstərilən mahallardan Gəncəbasan, Sunqurabad, Böyük Kürəkbasan, Kiçik Kürəkbasan, Kürəkbasan və Danqı mahalları bütövlükdə Qaraqaya, Türkənlər, Yuxarı Zəyəm, Aşağı Zəyəm, Şəmkürbasan və Xılxına mahalları ərazisinin isə yalnız bir hissəsi Gəncə xanlığının tərkibinə düşürdü.

Gəncə xanlığının Rusiya tərəfindən işğal edilməsindən sonra aparılmış kameral təsvir sənədləri XIX əsrin əvvəllərində xanlığın inzibatı bölgüsü haqqında daha dəqiq təsəvvür yaradır. 1807-ci ilin fevralında çar məmurlarının Yelizavetpolda keçirdiyi kameral təsvir dairədə Gəncə, Kürənbasan, Şamxor, Samux və Ayrım mahallarını qeydə almışdır.

1817-ci ildə Yelizavetpol dairəsində keçirilmiş müfəssəl kameral təsvir sənədlərində də bu dairədə 5 mahalın: Gəncə, Kürəkbasan, Şamxor, Samux və Ayrım mahallarının olması göstərilmişdir.

1831-ci ildə dairədə keçirilmiş kameral təsvir sənədləri Yelizavetpolun 6 mahaldan ibarət olmasını qeyd edir:

1) Dağlıq mahalı-dairənin cənub-qərbində, Gəncə dağlarında yerləşir;

2) Şəmşəddil distansiyası ilə sərhəddə olub Şamxor çayın hər iki sahilində yerləşən Şamxor mahalı;

3) Qarabağ əyaləti ilə həmsərhəd olub Kürəkçayın əsasən sol və bir az da sağ sahilini əhatə edən Kürəkbasan mahalı;

4) Şamxor və Kürəkbasan arasında yerləşən Gəncəbasan mahalı;

5) Kür çayının sağ sahili boyu Samux dağ silsiləsini əhatə edən Samux mahalı;

6) Bütün dairəyə səpələnmiş, köçəriliklə məşğul olan Ayrumlar mahalı.

Görünür, Gəncə xanlığı ləğv edildikdən sonra, çox ehtimal ki, XIX əsrin 20-ci illərinin II yarısında, çar məmurları Yelizavetpol dairəsinin inzibati quruluşunda bəzi dəyişikliklər etmiş və nəticədə yeni bir mahal-Dağlıq mahalı yaradılmışdır.

Yuxarıda qeyd etdiyimiz kimi, «Müfəssəl dəftər»də göstərilmiş Gəncəbasan, Sunqurabad, Kiçik Kürəkbasan, Böyük Kürəkbasan, Kürəkbasan, Danqı nahiyələrinin bütün ərazisi, Şəmkürbasan, Aşağı Zəyəm, Yuxarı Zəyəm, Tür­kənlər, Qaraqaya və Xılxına nahiyələrinin ərazisinin bir hissəsi Gəncə xanlığının ərazisi çərçivəsinə düşür. Şəmkürbasan, Aşağı və Yuxarı Zəyəm, Türkənlər, Qaraqaya və Xılxına nahiyələrindəki toponimik vahidlərin hansının Gəncə xanlığı ərazi­sinə, hansının xanlığın ərazisi çərçivəsindən kənara düşməsini müəyyənləşdirmək mümkün olmadığına görə, biz bu nahiyələri bütünlüklə, şərti olaraq, Gəncə xanlığı ərazisinə şamil etmişik. Hesablamalarımıza görə, 1727-ci ildə həmin nahiyələrdə 7.450 vergi mükəlləfiyyəti daşıyan şəxs qeydiyyatdan keçmişdir. Əgər yalnız ərazisi bütünlüklə Gəncə xanlığının tərkibinə düşən nahiyələri götürsək, onda, «Müfəssəl dəftər»in statistik məlumatına görə, Gəncəbasan, Sunqurabad, Kiçik Kürəkbasan, Böyük Kürəkbasan, Kürəkbasan və Danqı nahiyələrində 1727-ci ildə 4.285 ailənin yaşadığı məlum olur.

XVIII əsrin 30-80-ci illərində baş vermiş siyasi çəkişmələr, hərbi yürüşlər və ara müharibələri Gəncə xanlığı əhalisinin böyük təlafata uğramasına gətirib çıxarmışdı. 1734-1735-ci illərdə Nadirin yürüşü, 1750-1751- ci illərdə Pənahəli xanın Gəncə şəhərinin bir hissəsini qarət etməsi, 1780-ci ildə İbrahimxəlil xan və II İrakli qoşunlarının Gəncəni işğal etməsi, 1795-ci ildə İbrahimxəlil xanın Gəncəyə ikinci yürüşü zamanı baş vermiş qırğınlar nəticəsində Gəncə xanlığının əhalisi kəskin şəkildə azalmışdı.

Azərbaycan Respublikası Mərkəzi Tarix Arxivi fondunun materiallarında da Gəncə xanlığı və Yelizavetpol dairəsi əhalisinin say dinamikası ilə bağlı qiymətli materiallar vardır. Arxiv materiallarına görə, 1804-cü il 2 mart tarixli kameral təsviri nəticəsində Gəncə xanlığı ərazisində 2.517 ailə qeydə alınmışdır.

1807-ci ilin fevralında keçirilmiş Yelizavetpol dairəsinin kameral təsviri zamanı dairədə 2.025 ailənin yaşadığı müəyyən edilmişdir.

1808-ci ilin dekabrında Yelizavetpol dairəsində keçirilmiş sayım materialları dairədə 8.913 nəfərin yaşadığını qeydə almışdır (ЦГИААР.фонд 24.оп.1.д.10. лл.61-68)1817-ci ildə Yelizavetpol qəzasında keçirilmiş ən mükəmməl kameral təsvir materiallarının araşdırılması nəticəsində qəzada 17.901 nəfərin yaşadığı müəyyən edilmişdir.

1804-cü ilə nisbətən 1807 və 1808-ci illərdə Yelizavetpol əhalisinin sayını kəskin şəkildə azalması birinci rus-İran müharibəsinin başlanması ilə bağlı olmuşdur. Gülüstan sülh müqaviləsinin bağlanmasından sonra dağılmış əhalinin geri qayıtmasının nəticəsində Yelizavetpol qəzasında əhalinin sayı 1817-ci il siyahıya alınması zamanı demək olar ki, iki dəfə artmışdı.

1833-cü ildə Yenizavetpol qəzasında keçirilmiş kameral təsvir materialları qəzada 5.424 ailənin (12.149 k.c) yaşadığını qeydiyyatdan keçirmişdir. 1817-ci ilə nisbətən baş vermiş bu artım ermənilərin Yelizavetpol qəzasına köçürülməsinin nəticəsi idi.

Qorxmaz Mustafayev

http://karabakhmedia.az/


Etiket:
Xəbərlər

İlhamə Nasirin hekayəsi - Xudaverdi

24.05.2020

Rusiya Qars müqaviləsini uzadacaqmı? - Ermənistanın Naxçıvana iddialar

23.05.2020

Belarusun “Şərəf”li azərbaycanlısı
 

22.05.2020

İrəvan xanlığının varisi Bakıda: nələr danışdı? - Müsahibə

22.05.2020

Azərbaycan qadını. Həmidə xanım Cavanşir

21.05.2020

"Müqəddəs Məryəm və Müqəddəs körpə İsa Məsih"... Bu əsərin çox maraqlı tarixçəsi var.

20.05.2020

Poçt göyərçinləri məktubu neçə daşıyırdı?

19.05.2020

Laçınsız 28 il

18.05.2020

Kürəkçay sazişinin orijinalı tapıldı; ermənilərin Qarabağda izi-tozu olmayıb

16.05.2020

Tanıdığımız və tanımadığımız Vəli Axundov

15.05.2020

Dünya ayağa qalxdı - İrəvan və Zəngəzur Azərbaycana qaytarılacaq - Müqavilə QÜVVƏSİNİ İTİRİB

14.05.2020

"M.Ə.Rəsulzadənin oğlu Azər Rəsulzadə ilə Qazaxıstanda görüşlərim" - Nəsiman Yaqublu

14.05.2020

İrəvan da daxil olmaqla Arazın hər iki tayının Azərbaycan adlandırlması ilə bağlı daha bir sənəd

13.05.2020

Zərdüştlük dini

12.05.2020

Peyğəmbərlər (ə) haqqında bilmədikləriniz

11.05.2020

QƏRBİ AZƏRBAYCAN (İRƏVAN) RESPUBLİKASI ELAN OLUNDU.

10.05.2020

Bu gün Ümummilli lider Heydər Əliyevin doğum günüdür

10.05.2020

Göyçə həsrətli veteran - Fotolar

09.05.2020

Faşizm üzərində qələbədə Azərbaycan böyük töhfələr verib

09.05.2020

GÖYÇƏDƏN BAŞLAYIB AMERİKADA BİTƏN YOL        

09.05.2020

Şuşanın ən son görüntüləri - FOTOLAR

08.05.2020

8 May Qarabağın ürəyi Şuşanın işğalı günüdür

08.05.2020

1937-ci ildə həbs edildi, sevdiyi qadını güllələdi, oğlunun boş tabutunu basdırdı... - Bağırov haqqında qeyri-adi faktlar

07.05.2020

Tabu - Rəşid Bərgüşadlı

07.05.2020

Mümkünmü ayırsın bizi "İNCİL" İLƏ "QURAN"?

06.05.2020

İrəvan əhalisinin tərkibinin dəyişdirilməsi

05.05.2020

Fərqanə Mehdiyevanın məşhur şeirləri 

03.05.2020

Cümhuriyyəti yıxan adam – ARAŞDIRMA

02.05.2020

BARBAROSDA QƏTL

01.05.2020

Vətənə və xalqa xidmət nümunəsi

01.05.2020

Bu gün Azərbaycan Dövlət Neft Akademiyasında tələbə və müəllimlərin güllələnməsindən 11 il keçir.

30.04.2020

Zaur Ustac – qələmdar olmaq missiyası

29.04.2020

Vladimir İliç Ulyanov...

29.04.2020

İrəvanda qalmayan xalın sirri: Bir mahnının tarixi-ARAŞDIRMA

28.04.2020

Professor Abuzər Xələfov və Azərbaycan kitabxanaşünaslıq elmi

28.04.2020

Avropanın Türkiyədəki gizli erməni casus şəbəkəsi - Tarixi faktlar

27.04.2020

Milli Qəhrəman Albert Aqarunovun doğum günüdür

25.04.2020

KQB-nin təklifini rədd edib süpürgəçi işləyən şərqşünas

25.04.2020

Heydər Əliyev Göyçədə – Heç kimin bilmədiyi FAKT - FOTO

24.04.2020

"Azərbaycan bu bəlanı da dəf edəcək” - Ağalar Vəliyev

24.04.2020

Mənim bir dostum var - Aida Eyvazlı  

23.04.2020

Əhliman Əmiraslanov: “Ölkə Prezidenti üçün əhalinin sağlamlığı bir nömrəli prioritet məsələdir” 

23.04.2020

Tikanlı cığırlar (esse)

22.04.2020

BÖYÜK NƏRİMANLILAR SİLSİLƏSİNDƏN HƏTƏM MÜƏLLİM ƏLİ oğlu ƏKBƏROV

22.04.2020

HƏSƏN XƏYALLININ ŞEİRLƏRİ

21.04.2020

1-ci vitse-Prezidentə səhiyyənin roluna göstərdiyi diqqət və həssaslığa görə təşəkkür etdilər

21.04.2020

Hitlerin əsgəri, Stalinin məhbusu olan Azərbaycan aşığı

20.04.2020

Əziz Yazar "Qiyamət" qopardı

19.04.2020

Tofiq Abdullayevin şeirləri

18.04.2020

KORONAVİRUSLA MÜBARİZƏNİN STRATEGİYA VƏ
TAKTİKASI  

18.04.2020
Bütün xəbərlər