ŞAİR MƏMMƏDHÜSEYN HAQQINDA MARAQLI TƏDQİQAT ƏSƏRİ

Bu günlərdə XIX əsr Göyçə aşıq məktəbinin görkəmli nümayəndələrindən el şairi, adı Ağ Aşıq, Aşıq Alı, Aşıq Ələsgər, Alçalı Məhərrəm, Şişqayalı Şair Aydın,  Hacı Əliş Ağa, Mirzə Bəylər, Şair Kazım və başqa görkəmli el sənəkarları ilə bir sırada çəkilən Daşkəndli şair, bir neçə saz havasının müəllifi qüdrətli söz ustası Məmmədhüseynin şeirləri  “Elm və təhsil” nəşriyyatı tərəfindən nəfis tərtibatla “Nur çeşməsi” adlı kitabı işıq üzü  görmüşdür. Kitabı toplayıb tərtib edən və “Ön soz”ün müəllifi Səyyad Şairov, redaktoru tədqiqatçı Araz Yaquboğludur.

Kitabda şairin 24 gəraylısı, 102 qoşması, 35 qoşma təcnisi, 7 cığalı təcnisi, 15 divani və 4 müxəmməsi – cəmi 189 şeiri, müasirləri Çoban və Axund Əsgərlə deyişmələri, şeirlərinə yazılmış nəzirələr, eləcə də ayrı ayrı vaxtlarda şairin həyat və yaradıcılığı haqqında dövrü mətbuatda işıq üzü görən materiallar öz əksini tapmış, “Nur çeşməsi”ndə yenidən işlənmiş və təkmilləşdirilmişdir.

Aydın məsələdir  ki, XIX əsr Göyçə aşıq poeziyasının inkişafında intibah mərhələsi kimi götürülmüşdür. Lakin A.Fikrətqızının qeyd etdiyi kimi “tədqiqatçılar Aşıq Ələsgər fenomeninə və onunla bağlı sənətkarlara, məsələn, onun ustadı Aşıq Alıya, Alının müəllimi (?) ustadı Ağ Aşığa daha daha çox diqqət verdikləri üçün Ələsgərlə bir dövrdə yaşayıb-yaratmış... el şairlərinin yaradıcılığı diqqətdən kənarda qalmışdır.” Belə ki, Aşıq Ələsgər fenomeni Azərbaycan aşıq sənəti və poeziyasınin simvoluna çevrildiyi halda həmin dövrdə yaşayan, geniş xalq kütlələri tərəfindən hörmət və ehtiramla qarşılanan, sazı və sözü ilə yaddaşlara köçən, şeirləri dillər əzbərinə çevrilən çox sayda şair və aşıqlar, neçə-neçə el sənətkarları nəzərdən kənarda qalmışdır. Lakin folklorşünas Əhliman Axundov  göstərir ki, “...Məmmədhüseyn özündən sonra gələn aşıqlara müəyyən dərəcədə təsir bağışlamışdır. Hətta aşıq şeirinin görkəmli nümayəndəsi olan Aşıq Ələsgərin üzərində də onun təsiri hiss olunur. Şair Məmmədüseyni bir söz ustadı kimi Ələsgər, Alı, Növrəs İman, Hüseyn Bozalqanlı kimi sənətkar aşıqlar çox qiymətləndirmişlər”. “Nur çeşməsi” Məmmədhüseynin əvvəllər nəşr olunmuş digər kitablarından bir çox fərqli cəhətləri ilə seçilir:

1) Bu kitabda əvvəlkilərdən fərqli olaraq şairin daha çox şeirləri verilmişdir;

2) Doğum və ölüm tarixlərinə aydınlıq gətirilməsi;

3) Şair Məmmədhüseyn haqqında folklorşünas alimlərin, şair və yazıçıların, müəllim və digər peşə sahiblərinin ayrı-ayrı illərdə dövrü mətbuatda nəşr etdirdikləri məqalə və yazılar;

4) Şairin indiyə qədər nəşr olunmamış əsərləri;

5) Haqqında yaradılmış iki dastan;

6) Bir neçə mübahisəli şeirinə aydınlıq gətirilməsi;

Mən sonuncu bənddə əks olunan məsələ ilə bağlı fikirlərimi oxucularla bölüşmək istərdim. Bu baxımdan tədqiqatçı Araz Yaquboğlunun “Dərdli Cavada cavab” məqaləsi daha çox maraq doğurur. Müəllif haqlı olaraq Məmmədhüseynin “Xəbər al deyim” şeirinin  yanlış olaraq Qobustanlı Qaraya aid edilməsinə heç bir lüzum görmür. Faktlarla həmin şeirin məhz Şair Məmmədhüseynə  aid olduğunu sübuta yetirir və yazır: “Hörmətli Dərdli Cavad və professor Seyfəddin Qəniyev. Xahiş edirəm ki, sizə təqdim etdiyim 1936 və 1943-cü ilə aid əlyazmaya qarşı siz də əlyazma təqdim edəsiniz. Təqdim etdiyim mənbələr qarşısında acizsinizsə, sözünüz yoxdursa... səhvinizi etiraf edib, haqq şairinin haqqını özünə qaytarmaq üçün yazılı şəkildə mətbuat vasitəsi oxuculara məlumat verərdiniz”. “Daşkəndli şair Məmmədhüseyn” adlı yazısında isə şairin ölüm tarixinin dəyişdirilməsinə çalışır. Onun 1884-cü ildə deyil, məhz 1880-ci ildə ilan çalması nəticəsində vəfat etdiyini söyləyir.

Sovetlər dönəmində şairin dini şeirlərinin bir çoxunun təhrif edilməsini, həmin şeirlərin əldə olan əsl variantı ilə müqayisəli şəkildə verilməsi də kitab tərtibçilərinin nəzərindən qaçmamışdır. M. Sadiq  Sənan “Xəbər al deyim” şeirinin Aşıq Abbas Tufarqanlıya məxsusluğu haqqında fikir söyləyirsə, kitab tərtibçiləri həmin şeiri kitaba daxil etməklə sanki Məmmədhüseyn və Aşıq Abbas   Tufarqanlı şeirlərinin dil və üslub xüsusiyyətlərini oxucu mühakiməsinə verir. Fikir söyləyərkən istinad nöqtəsi kimi H.İsmayılov, M.Qasımlı, M.Allahmanlı, şair, tarixçi İ.Əsədov, Ə.Axundov, İ.Ələsgər, Q.Namazov, S.Paşayev, H.Əlizadə, A.Fikrətqızı, N.Əhmədli və başqalarının şair haqqında dövrü mətbuatda və ayrı-ayrı kitablarda dərc olunmuş məqalələrindən yaradıcı şəkildə istifadə etməklə öz mülahizə və düşüncələrini əsaslandırmağa çalışırar.   

  “Nur çeşməsi” kitabının diqqətçəkən məziyyətlərindən biri də Şair Məmmədhüseynin portretinin əldə olunub  üz qabığında nəşr olunub və sonda “Şair Məmmədhüseynin nəsil şəcərəsi” – Şairlilər haqqında geniş məlumat verilməsidir. İnanırıq ki, 368 səhifədən ibarət olan bu kitab Məmmədhüseynsevərlərə ən gözəl töhfə olacaq və onların stolüstü kitabına çevriləcəkdir.         

   Mütəllim   HƏSƏNOV,

    AJB-nin üzvü